अपोलो–सोयुज अभियानका ५१ वर्ष: शीतयुद्धबीच अन्तरिक्ष सहकार्यको ऐतिहासिक शुरुवात
ड्रागन मिडिया समाचार कक्ष
सोभियत संघ र अमेरिकाले शीतयुद्धको तनावबीच सञ्चालन गरेको पहिलो संयुक्त मानव अन्तरिक्ष अभियान अपोलो–सोयुज परीक्षण परियोजना शुरु भएको ५१ वर्ष पूरा भएको छ।
सोभियत सोयुज–१९ अन्तरिक्षयान जुलाई १५, १९७५ मा बैकोनुर अन्तरिक्ष केन्द्रबाट प्रक्षेपण गरिएको थियो। त्यसको करिब साढे सात घण्टापछि अमेरिकी अपोलो अन्तरिक्षयान फ्लोरिडास्थित केनेडी अन्तरिक्ष केन्द्रबाट प्रक्षेपण भएको थियो। सोभियत टोलीमा अलेक्सी लियोनोभ र भालेरी कुबासोभ थिए भने अमेरिकी टोलीमा थोमस स्टाफोर्ड, डिक स्लेटन र भान्स ब्रान्ड सहभागी थिए।
दुवै अन्तरिक्षयान जुलाई १७ मा पृथ्वीको कक्षमा जोडिएका थिए। नासाको उडान अभिलेखअनुसार डकिङ प्रक्रिया १६ः०९ जीएमटीमा पूरा भएको थियो र दुई अन्तरिक्षयान करिब ४४ घण्टा संयुक्त सञ्चालनमा रहे। यस अवधिमा अन्तरिक्षयात्रीले एकअर्काका यानमा चारपटक आवतजावत गर्नुका साथै संयुक्त वैज्ञानिक प्रयोग, प्राविधिक परीक्षण र टेलिभिजन प्रसारण गरेका थिए।
सोयुजका कमाण्डर लियोनोभ र अपोलोका कमाण्डर स्टाफोर्डबीच भएको ऐतिहासिक हात मिलाइ विश्वभर प्रत्यक्ष प्रसारण गरिएको थियो। शीतयुद्धका दुई प्रतिस्पर्धी शक्तिका प्रतिनिधिबीच पृथ्वीको कक्षमा भएको उक्त भेट अन्तरिक्ष विज्ञानले राजनीतिक विभाजन पार गर्न सक्ने प्रतीकका रूपमा स्थापित भयो।
अभियानको प्रमुख उद्देश्य अमेरिकी र सोभियत अन्तरिक्षयानका लागि अनुकूल डकिङ प्रणाली परीक्षण गर्नु, संयुक्त उडान नियन्त्रण र चालकदलबीचको समन्वय अभ्यास गर्नु तथा अन्तरिक्षमा आपत्कालीन उद्धार सम्भव बनाउने प्रविधि विकास गर्नु थियो। संयुक्त वैज्ञानिक तथा चिकित्सकीय अनुसन्धान पनि अभियानको महत्त्वपूर्ण भाग थियो।
दुवै देशले फरक वातावरणीय प्रणाली प्रयोग गर्ने भएकाले अन्तरिक्षयानबीच विशेष डकिङ मोड्युल निर्माण गरिएको थियो। सोयुजमा समुद्री सतह नजिकको चापमा नाइट्रोजन र अक्सिजनको मिश्रण प्रयोग हुन्थ्यो भने अपोलोमा कम चापमा शुद्ध अक्सिजन प्रयोग गरिएको थियो। डकिङ मोड्युलले वायुद्वार र चाप सन्तुलन प्रणालीका रूपमा काम गरेको थियो।
अभियानका लागि विकसित एन्ड्रोजिनस पेरिफेरल एट्याच सिस्टमले डकिङका क्रममा कुनै पनि अन्तरिक्षयान सक्रिय वा निष्क्रिय भूमिकामा रहन सक्ने व्यवस्था गरेको थियो। यसले भविष्यमा फरक देशका अन्तरिक्षयानबीच उद्धार तथा संयुक्त सञ्चालनको सम्भावना विस्तार गर्यो।
पहिलो डकिङपछि अन्तरिक्षयान छुट्याएर कृत्रिम सूर्यग्रहणसम्बन्धी वैज्ञानिक प्रयोग गरिएको थियो। त्यसपछि सोयुजको डकिङ प्रणाली सक्रिय बनाएर दोस्रोपटक जोड्ने परीक्षण गरिएको थियो। अन्तिम रूपमा जुलाई १९ मा दुवै यान छुट्टिएका थिए। सोयुज जुलाई २१ मा र अपोलो जुलाई २४ मा सुरक्षित रूपमा पृथ्वीमा फर्किएका थिए।
अपोलो–सोयुज अभियान प्राविधिक सफलतामात्र थिएन। यसले अमेरिका र सोभियत संघबीच अन्तरिक्षसम्बन्धी मापदण्ड, भाषा, तालिम र सुरक्षा प्रक्रिया मिलाएर काम गर्न सकिने प्रमाणित गरेको थियो।
यही अनुभवले पछि अमेरिकी स्पेस शटल र रूसी मिर अन्तरिक्ष केन्द्रबीचको सहकार्य तथा अन्तर्राष्ट्रिय अन्तरिक्ष केन्द्र निर्माणका लागि संस्थागत र प्राविधिक आधार तयार गर्न योगदान पुर्यायो।
राजनीतिक प्रतिस्पर्धा र रणनीतिक अविश्वास उत्कर्षमा रहेको समयमा सम्पन्न अपोलो–सोयुज अभियानले विज्ञान र अन्तरिक्ष अन्वेषण साझा हितका क्षेत्रमा सहकार्य सम्भव हुने सन्देश दिएको थियो। पाँच दशकपछि पनि उक्त अभियान अन्तर्राष्ट्रिय अन्तरिक्ष सहकार्यको सबैभन्दा प्रभावशाली ऐतिहासिक प्रतीकमध्ये एक मानिन्छ।
