पनडुब्बीबाट रणनीतिक मिसाइल परीक्षणसँगै चीनको समुद्र–आधारित प्रतिरोध क्षमताको नयाँ प्रदर्शन

ड्रागन मिडिया समाचार कक्ष

चीनको जनमुक्ति सेना नौसेनाले प्रशान्त महासागरको अन्तर्राष्ट्रिय समुद्री क्षेत्रमा परमाणु क्षमतायुक्त रणनीतिक पनडुब्बीबाट प्रशिक्षण प्रयोजनको निष्क्रिय वारहेड बोकेको रणनीतिक मिसाइल सफलतापूर्वक परीक्षण गरेको छ। यस परीक्षणलाई चीनको समुद्र–आधारित रणनीतिक प्रतिरोध क्षमता, प्राविधिक विश्वसनीयता र परमाणु प्रत्याक्रमण संरचनाको परिपक्वता प्रदर्शन गर्ने महत्वपूर्ण घटनाका रूपमा हेरिएको छ।

जुलाई ६ को मध्याह्न १२ बजेर १ मिनेटमा प्रक्षेपण गरिएको मिसाइल समुद्रको सतह पार गर्दै निर्धारित उडान मार्गमा प्रवेश गरेको थियो र प्रशान्त महासागरको तोकिएको समुद्री क्षेत्रमा सटीकतापूर्वक खसेको चिनियाँ रक्षा मन्त्रालयले जनाएको छ। परीक्षणमा वास्तविक परमाणु वारहेड प्रयोग गरिएको थिएन। त्यसमा अभ्यासका लागि बनाइएको निष्क्रिय वारहेड राखिएको थियो।

चिनियाँ पक्षले मिसाइलको ठ्याक्कै मोडेल, प्रक्षेपण गरिएको पनडुब्बीको वर्ग, उडान दूरी र मिसाइल खसेको स्थानको विस्तृत जानकारी सार्वजनिक गरेको छैन। त्यसैले परीक्षण गरिएको प्रणाली जेएल–३ नै थियो भन्ने विवरण आधिकारिक पुष्टि नभई चिनियाँ सैन्य विज्ञ तथा पर्यवेक्षकहरूको आकलन हो।

चिनियाँ सैन्य मामिला विज्ञ चाङ चुनशेका अनुसार आधिकारिक विवरणमा प्रयोग गरिएको भाषाले उक्त हतियार चुलाङ अर्थात जेएल श्रृंखलाको पनडुब्बीबाट प्रक्षेपण गरिने रणनीतिक मिसाइल भएको संकेत गर्छ। यसको सम्भावित मारक दूरी ८ हजार किलोमिटरभन्दा बढी हुन सक्ने भएकाले यसलाई अन्तरमहादेशीय ब्यालेस्टिक मिसाइलको श्रेणीमा राख्न सकिने उनको आकलन छ। अन्य केही चिनियाँ विज्ञहरूले परीक्षणमा जेएल–३ प्रयोग भएको सम्भावना उच्च रहेको बताएका छन्।

तर चीनको रक्षा मन्त्रालयले यसको मोडेलबारे औपचारिक जानकारी नदिएकाले जेएल–३ सम्बन्धी निष्कर्षलाई स्वतन्त्र रूपमा पुष्टि भएको तथ्यका रूपमा लिन मिल्दैन। आधिकारिक रूपमा पुष्टि भएको विषय भने रणनीतिक परमाणु पनडुब्बीबाट अभ्यास वारहेड बोकेको रणनीतिक मिसाइल प्रक्षेपण गरिएको र त्यसले निर्धारित समुद्री क्षेत्रमा लक्ष्य हासिल गरेको हो।

चीनले परीक्षणबारे सम्बन्धित देशहरूलाई अग्रिम जानकारी दिएको जनाएको छ। चिनियाँ रक्षा मन्त्रालयका प्रवक्ता चेन सीले परीक्षणअघि सम्बन्धित पक्षलाई सूचित गर्नु चिनियाँ सेनाको खुलापन र पारदर्शिताको अभिव्यक्ति भएको बताएका छन्। परीक्षणको सफलतासम्बन्धी सूचना पनि प्रक्षेपण भएको एक घण्टाभित्र सार्वजनिक गरिएको थियो।

यस परीक्षणले चीनले भूभागमा आधारित मिसाइल प्रणालीसँगै समुद्रमा परिचालित रणनीतिक पनडुब्बीबाट पनि विश्वसनीय प्रत्याक्रमण क्षमता कायम राख्न खोजिरहेको देखाउँछ। परमाणु प्रतिरोध सिद्धान्तमा समुद्र–आधारित प्रणालीको विशेष महत्व हुन्छ, किनकि रणनीतिक पनडुब्बीलाई लामो समयसम्म समुद्रभित्र गोप्य रूपमा परिचालन गर्न सकिन्छ। यसले कुनै देशको स्थल संरचना आक्रमणमा परे पनि प्रत्याक्रमण क्षमता सुरक्षित रहने सम्भावना बढाउँछ।

चीनको रणनीतिक मिसाइल विकासको इतिहास सन् १९५० को दशकको मध्यदेखि शुरु भएको हो। सन् १९५६ अक्टोबरमा चिनियाँ रक्षा मन्त्रालय अन्तर्गत पाँचौँ अनुसन्धान संस्थान स्थापना गरिएको थियो। चिनियाँ वैज्ञानिक छियान स्युएसेनको नेतृत्वमा शुरु भएको उक्त संस्थाले चीनको मिसाइल तथा अन्तरिक्ष कार्यक्रमको प्रारम्भिक प्राविधिक आधार निर्माण गरेको थियो।

चीनले सन् १९६४ अक्टोबर १६ मा पहिलो परमाणु बम परीक्षण गरेको थियो। त्यसको तीन वर्षपछि सन् १९६७ जुन १७ मा पहिलो हाइड्रोजन बम परीक्षण सम्पन्न गरिएको थियो। यी उपलब्धिले चीनलाई परमाणु हतियार विकास गर्न सक्षम बनाए पनि प्रभावकारी रणनीतिक प्रतिरोधका लागि लामो दूरीसम्म वारहेड पुर्‍याउन सक्ने मिसाइल प्रणाली आवश्यक थियो।

सन् १९६६ मा परमाणु वारहेड बोकेको परिमार्जित डीएफ–२ए मिसाइलको परीक्षणसँगै चीनले मिसाइलमार्फत परमाणु हतियार प्रक्षेपण गर्न सक्ने प्रारम्भिक क्षमता हासिल गरेको थियो। सन् १९८० मा चीनको पहिलो पुस्ताको अन्तरमहादेशीय ब्यालेस्टिक मिसाइल डीएफ–५ को पूर्ण दूरीको परीक्षण सम्पन्न भएपछि अन्तरमहादेशीय प्रहार क्षमता औपचारिक रूपमा स्थापित भएको मानिन्छ।

यससँगै चीनले समुद्र–आधारित रणनीतिक क्षमता विकासलाई पनि निरन्तरता दिएको थियो। सन् १९८२ मा जेएल–१ पनडुब्बीबाट प्रक्षेपण गरिने मिसाइलको पानीमुनिबाट सफल परीक्षण गरिएको थियो। यसले चीनलाई सम्भावित आक्रमणपछि पनि प्रत्याक्रमण गर्न सक्ने दोस्रो चरणको परमाणु क्षमता विकास गर्ने दिशामा अघि बढाएको थियो।

सन् १९९९ को राष्ट्रिय दिवस सैन्य परेडमा चीनले पहिलो ठोस इन्धनयुक्त लामो दूरीको सडक–चलायमान ब्यालेस्टिक मिसाइल डीएफ–३१ सार्वजनिक गरेको थियो। सडक सञ्जालमा सार्न सकिने भएकाले यस्तो प्रणालीलाई स्थायी भूमिगत प्रक्षेपण केन्द्रको तुलनामा पत्ता लगाउन र लक्षित गर्न कठिन मानिन्छ।

सन् २०१९ को राष्ट्रिय दिवस परेडमा डीएफ–४१ अन्तरमहादेशीय ब्यालेस्टिक मिसाइल र जेएल–२ पनडुब्बीबाट प्रक्षेपण गरिने ब्यालेस्टिक मिसाइल पहिलोपटक सार्वजनिक प्रदर्शन गरिएको थियो। चिनियाँ विज्ञहरूले डीएफ–४१ लाई चीनको स्थल–आधारित रणनीतिक प्रतिरोध संरचनाको महत्वपूर्ण आधारका रूपमा व्याख्या गर्दै आएका छन्।

सन् २०२५ सेप्टेम्बर ३ मा जापानी आक्रमणविरुद्ध चिनियाँ जनताको प्रतिरोध युद्ध तथा विश्व फासिवादविरोधी युद्धमा विजयको ८०औँ वार्षिकोत्सवका अवसरमा आयोजित सैन्य परेडले चीनको रणनीतिक क्षमताको अर्को चरण सार्वजनिक गरेको थियो। त्यस अवसरमा स्थल, समुद्र र हावामा आधारित परमाणु शक्ति एकैपटक प्रदर्शन गरिएको थियो।

उक्त परेडमा समुद्र–आधारित जेएल–३, तरल इन्धनयुक्त डीएफ–५सी अन्तरमहादेशीय रणनीतिक मिसाइल र हावाबाट प्रक्षेपण गरिने चिङलेइ–१ लामो दूरीको मिसाइल प्रदर्शन गरिएको थियो। यसले चीनसँग स्थल, समुद्र र हावाबाट सञ्चालन गर्न सकिने परमाणु त्रिशक्ति संरचना रहेको औपचारिक सन्देश दिएको थियो।

चिङलेइ–१ लाई अंग्रेजी सङ्क्षिप्त नाममा जेएल–१ पनि भनिने भएकाले यसलाई सन् १९८२ मा परीक्षण गरिएको चुलाङ–१ अर्थात समुद्र–आधारित जेएल–१ सँग भ्रमित गर्नु हुँदैन। एउटा हावाबाट प्रक्षेपण गरिने आधुनिक लामो दूरीको प्रणाली हो भने अर्को पनडुब्बीबाट प्रक्षेपण गरिने पुरानो पुस्ताको मिसाइल हो।

चाङ चुनशेले चीनको रणनीतिक मिसाइल विकासलाई विभिन्न चरणमा भएको प्राविधिक फड्कोका रूपमा व्याख्या गरेका छन्। उनका अनुसार चीनले पहिला आधारभूत मिसाइल क्षमता निर्माण गर्‍यो, त्यसपछि छोटो दूरीबाट मध्यम, लामो र अन्तरमहादेशीय दूरीसम्म विस्तार गर्‍यो। स्थल प्रणाली परिपक्व बनाउँदै समुद्र र हावामा आधारित प्रणाली विकास गरेपछि अन्तरमहादेशीय स्तरको त्रिआयामिक प्रतिरोध संरचना निर्माण भएको हो।

चिनियाँ विज्ञहरूका अनुसार मिसाइल प्रविधिको विकास मुख्यतः उडान दूरी बढाउने शक्तिशाली प्रक्षेपक, प्रणालीको तौल घटाउने संरचनात्मक सुधार, लक्ष्य सटीकता वृद्धि र एउटै मिसाइलबाट पृथक लक्ष्यतर्फ जान सक्ने अनेक पुनःप्रवेश वाहन वहन गर्ने क्षमतामा केन्द्रित छ। यद्यपि पछिल्लो परीक्षणमा प्रयोग गरिएको मिसाइलको वारहेड संरचना वा अन्य प्राविधिक विशेषताबारे आधिकारिक जानकारी दिइएको छैन।

चीनले आफ्नो रणनीतिक परमाणु शक्ति आक्रमण शुरु गर्न नभई युद्ध रोक्न र प्रतिद्वन्द्वीलाई परमाणु हतियार प्रयोग वा प्रयोगको धम्की दिनबाट निरुत्साहित गर्न निर्माण गरिएको बताउँदै आएको छ। सन् २०२५ को सैन्य परेडमा परमाणु मिसाइल समूह प्रस्तुत गर्दा प्रयोग गरिएको “शक्तिमार्फत युद्ध रोक्ने र विश्वलाई स्थिर बनाउन सहयोग गर्ने” सन्देश यही रणनीतिक दृष्टिकोणसँग सम्बन्धित थियो।

चीनको परराष्ट्र मन्त्रालयले अप्रिल २१ मा सार्वजनिक गरेको परमाणु अप्रसार सन्धिको कार्यान्वयनसम्बन्धी दस्तावेजमा चीनले आत्मरक्षामा आधारित परमाणु रणनीति अपनाएको उल्लेख छ। दस्तावेजअनुसार यसको उद्देश्य अन्य देशलाई चीनविरुद्ध परमाणु हतियार प्रयोग गर्न वा प्रयोगको धम्की दिनबाट रोक्नु तथा राष्ट्रिय रणनीतिक सुरक्षा कायम गर्नु हो।

चीनले कुनै पनि समय र कुनै पनि परिस्थितिमा परमाणु हतियार पहिलोपटक प्रयोग नगर्ने नीति कायम रहेको बताउँदै आएको छ। उसले परमाणु हतियार नभएका देश तथा परमाणु हतियारमुक्त क्षेत्रविरुद्ध परमाणु हतियार प्रयोग नगर्ने वा प्रयोगको धम्की नदिने प्रतिबद्धता पनि व्यक्त गरेको छ।

चिनियाँ रक्षा मन्त्रालयका अनुसार चीनले आफ्नो परमाणु क्षमता राष्ट्रिय सुरक्षाका लागि आवश्यक न्यूनतम तहमा कायम राखेको छ र कुनै पनि प्रकारको परमाणु हतियार दौडमा सहभागी हुँदैन। चीनले आफ्नो नीति स्थिर, निरन्तर र पूर्वानुमान गर्न सकिने रहेको दावी गर्दै आएको छ।

अमेरिका र जापानले पछिल्लो परीक्षणप्रति चिन्ता व्यक्त गरेका छन्। जापानले मिसाइलको सम्भावित उडान मार्गका विषयमा आपत्ति जनाएको विवरण आएको छ भने अमेरिकी पक्षले चीनको परमाणु क्षमता विस्तारबारे प्रश्न उठाएको छ। चीनले भने सम्बन्धित देशलाई अग्रिम सूचना दिइएको र परीक्षण नियमित सैन्य विकास तथा राष्ट्रिय सुरक्षा आवश्यकतासँग सम्बन्धित रहेको धारणा प्रस्तुत गरेको छ।

रणनीतिक दृष्टिले जुलाई ६ को परीक्षणको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष मिसाइलको सम्भावित मोडेलभन्दा पनि समुद्रमा परिचालित परमाणु पनडुब्बी, प्रक्षेपण प्रणाली, कमाण्ड तथा नियन्त्रण संयन्त्र र लक्ष्य पुष्टि प्रक्रियाले एकीकृत रूपमा काम गरेको प्रदर्शन हो। समुद्र–आधारित प्रतिरोध प्रणाली विश्वसनीय हुन मिसाइल मात्र पर्याप्त हुँदैन। सुरक्षित सञ्चार, परिचालन तत्परता, पनडुब्बीको जीवनरक्षा क्षमता र राजनीतिक नेतृत्वबाट नियन्त्रण कायम राख्ने प्रणाली पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।

परीक्षणले चीनको परमाणु त्रिशक्तिमध्ये समुद्र–आधारित पक्ष थप परिपक्व भएको संकेत दिएको छ। यसले चीनको रणनीतिक संरचनालाई केवल स्थलमा आधारित मिसाइल शक्तिबाट बहुआयामिक प्रत्याक्रमण क्षमतातर्फ विस्तार गरेको देखाउँछ।

चिनियाँ दृष्टिकोणमा यस्तो क्षमता कुनै देशमाथि पहल गरेर आक्रमण गर्न नभई बाह्य परमाणु दबाब रोक्न, राष्ट्रिय सार्वभौमिकता सुरक्षित राख्न र सम्भावित प्रतिद्वन्द्वीलाई आक्रमणको मूल्य अस्वीकार्य हुने सन्देश दिन निर्माण गरिएको हो। तर एशिया–प्रशान्त क्षेत्रमा रणनीतिक प्रतिस्पर्धा बढिरहेका बेला परीक्षणले चीनको सुरक्षा क्षमता मात्र नभई अमेरिका, जापान र अन्य क्षेत्रीय शक्तिसँगको परमाणु तथा सैन्य सन्तुलनसम्बन्धी बहसलाई पनि थप तीव्र बनाएको छ।

समग्रमा, जुलाई ६ को प्रक्षेपण चीनले दशकौँ लगाएर निर्माण गरेको रणनीतिक मिसाइल कार्यक्रमको पछिल्लो सार्वजनिक प्रदर्शन हो। पहिलो परमाणु परीक्षणदेखि अन्तरमहादेशीय मिसाइल, रणनीतिक पनडुब्बी र परमाणु त्रिशक्तिसम्मको यात्राले चीनलाई विश्वका सीमित पूर्ण परमाणु त्रिशक्ति भएका देशमध्ये एक बनाएको छ। परीक्षण गरिएको प्रणालीको ठ्याक्कै पहिचान सार्वजनिक नभए पनि यसको सफलताले चीनको समुद्र–आधारित रणनीतिक प्रत्याक्रमण क्षमता सञ्चालनयोग्य र विश्वसनीय बनिरहेको सन्देश दिएको छ।