हिमतालको बाढीले बगाएको थामेको सांस्कृतिक स्मृति : जलवायु संकट अब हिमालमा मात्र सीमित रहेन

ड्रागन मिडिया समाचार कक्ष

जलवायु परिवर्तनका कारण हिमाली क्षेत्रमा बढिरहेका प्राकृतिक विपदलाई प्रायः हिमनदी पग्लने, हिमताल विस्तार हुने, बस्ती जोखिममा पर्ने तथा पुल, बाटो र घर क्षतिग्रस्त हुने घटनाका रूपमा हेरिन्छ। तर सोलुखुम्बुको थामेमा आएको विनाशकारी बाढीले जलवायु संकटको अर्को गम्भीर आयाम उजागर गरेको छ—हिमाली समुदायले शताब्दीऔँदेखि संरक्षण गर्दै आएका धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदासमेत अब एकै क्षणमा मेटिन सक्ने अवस्थामा पुगेका छन्।

वि.सं. २०८१ साउन ३२ अर्थात १६ अगस्ट २०२४ मा खुम्बु पासाङल्हामु गाउँपालिका अन्तर्गत थामे क्षेत्रमा आएको बाढीले घर, होटल, विद्यालय, स्वास्थ्यचौकी, पुल, जलविद्युत संरचना र पदमार्गमा व्यापक क्षति पुर्‍याएको थियो। अन्तर्राष्ट्रिय एकीकृत पर्वतीय विकास केन्द्र—इसिमोडको पछिल्लो विस्तृत अध्ययनअनुसार उक्त विपदमा २५ घर नष्ट भएका थिए, १३५ जना विस्थापित भएका थिए र ढुङ्गा तथा लेदोसहितको बाढीको प्रभाव करिब ८० किलोमिटर तलसम्म पुगेको थियो।

तर भौतिक क्षतिको तथ्याङ्कभन्दा बाहिर रहेको थामेको सांस्कृतिक क्षति अझ गहिरो छ। स्थानीय विवरणअनुसार फाक्दिङदेखि नाम्चे र थामे क्षेत्रमा पदमार्ग तथा खोलाको किनारमा रहेका सम्बोटा लिपिमा मन्त्र कुँदिएका सयौँ वर्ष पुराना मानेका ढुङ्गा बाढीले बगाएको छ। करिब पाँच स्थानमा रहेका झण्डै एक हजार ५०० वटा ऐतिहासिक मानेका ढुङ्गा पूर्ण वा आंशिक रूपमा नष्ट भएको स्थानीय जनप्रतिनिधिको दाबी छ। तीमध्ये धेरै ढुङ्गा बालुवा र लेदोमुनि पुरिएका छन् भने केही मात्र खोलाको बगरमा भेटिएका छन्।

‘माने’ सामान्य ढुङ्गाको पर्खाल होइन। हिमाली बौद्ध समुदायमा सम्म परेका ढुङ्गामा ‘ॐ मणि पद्मे हूँ’ लगायतका मन्त्र, बुद्धका उपदेश, धार्मिक प्रतीक तथा कलात्मक आकृति हातैले कुँदेर बाटोको छेउ, बस्तीको प्रवेशद्वार, गुम्बा परिसर र तीर्थमार्गमा राख्ने परम्परा छ। स्थानीय भाषामा ‘माने लाङ्गा’ भनिने यस्ता संरचनालाई यात्रु तथा श्रद्धालुले दाहिनेतर्फ पारेर परिक्रमा गर्ने गर्छन्। यसबाट शान्ति, करुणा र सकारात्मक ऊर्जा फैलिने धार्मिक विश्वास छ।

एउटा माने तयार गर्नु महिनौँ वा वर्षौंको श्रमसँग जोडिएको हुन्छ। विशेष ढुङ्गाको छनोटपछि दक्ष कलाकार वा लामाले छिना, घन र हतौडाको सहायताले अक्षर र आकृति कुँद्छन्। एउटा ठूलो ढुङ्गामा मन्त्र र बुट्टा तयार गर्न नै हप्तौँ लाग्न सक्छ। कतिपय माने पर्खाल एउटै पुस्ताले निर्माण गरेका होइनन्; पुस्तौँसम्म थपिँदै र विस्तार हुँदै तिनले वर्तमान स्वरूप प्राप्त गरेका हुन्। त्यसैले बाढीले बगाएको प्रत्येक ढुङ्गासँग धार्मिक आस्था मात्र नभई स्थानीय कला, लिपि, श्रम, ज्ञान र सामुदायिक स्मृतिको एउटा अंशसमेत हराएको छ।

थामेको घटनालाई जलवायु परिवर्तनको प्रत्यक्ष र एकल परिणामका रूपमा मात्र व्याख्या गर्नु भने वैज्ञानिक रूपमा पर्याप्त हुँदैन। इसिमोडको सन् २०२५ मा सार्वजनिक अध्ययनले माथिल्लो क्षेत्रमा गएको विशाल चट्टानी पहिरो एउटा हिमतालमा खसेपछि उत्पन्न तरङ्गले ताल फुटाएको र त्यसबाट निस्किएको पानी १२० मिटर तल रहेको अर्को हिमतालमा पुगेपछि त्यसको मोरेन बाँधसमेत भत्किएको देखाएको छ। पहिलो तालबाट करिब एक लाख ५६ हजार र दोस्रोबाट तीन लाख तीन हजार घनमिटर गरी जम्मा चार लाख ५९ हजार घनमिटर पानी बाहिरिएको थियो।

यसले थामे बाढी चट्टानी पहिरो, अस्थिर भूगर्भ, हिमतालको अवस्थिति, मोरेन बाँध र तीव्र भिरालो भूगोलबीचको जटिल श्रृंखलाबाट उत्पन्न भएको देखाउँछ। तापक्रम वृद्धि नै चट्टानी पहिरोको एक मात्र कारण थियो भन्ने प्रत्यक्ष निष्कर्ष अध्ययनले दिएको छैन। तर बढ्दो तापक्रमले हिमनदी पग्लने दर तीव्र बनाउने, नयाँ हिमताल निर्माण गर्ने, पुराना ताल विस्तार गर्ने तथा स्थायी रूपमा जमेको जमिन र चट्टानी संरचनालाई कमजोर बनाउने भएकाले यस्तो विपदको आधारभूत जोखिम बढिरहेको वैज्ञानिक चेतावनी छ।

इसिमोडले हिन्दूकुश–हिमालय क्षेत्रमा २५ हजारभन्दा बढी हिमताल रहेको उल्लेख गर्दै तापक्रम वृद्धिका कारण हिमताल विस्फोटजन्य बाढीको प्रभाव र गम्भीरता बढिरहेको जनाएको छ। दूधकोशी नदी प्रणाली र सगरमाथा क्षेत्रले पाँच दशकभन्दा कम अवधिमा कम्तीमा पाँचवटा उल्लेखनीय हिमताल विस्फोटजन्य बाढी सामना गरिसकेको तथ्यले थामेको घटना अपवाद मात्र नभई दोहोरिन सक्ने क्षेत्रीय जोखिम भएको देखाउँछ।

यस विपदले नेपालको क्षति मूल्याङ्कन प्रणालीको सीमासमेत देखाएको छ। सरकारी विवरणमा घर, विद्यालय, स्वास्थ्यचौकी, पुल, बाटो र विद्युत संरचनाको आर्थिक मूल्य गणना गर्न सम्भव हुन्छ। तर सयौँ वर्ष पुरानो माने, छोर्तेन, धार्मिक प्रवेशद्वार, परम्परागत कलाकृति र सामुदायिक स्मृतिको मूल्य रुपैयाँमा निर्धारण गर्न सकिँदैन। अभिलेखमा नपरेका यस्ता सम्पदा नष्ट हुँदा तिनको क्षति औपचारिक प्रतिवेदनमा सानो देखिए पनि समुदायका लागि त्यो इतिहासकै एउटा अध्याय समाप्त हुनु हो।

बाढीले थामे गाउँको मुख्य धार्मिक तथा सांस्कृतिक प्रवेशद्वारमा समेत ठूलो क्षति पुर्‍याएको स्थानीय विवरण छ। बौद्ध वास्तुकला अनुसार निर्माण गरिएको उक्त प्रवेशद्वार गाउँको पहिचानसँग जोडिएको थियो। विदेशी पर्यटकहरू थामे प्रवेश गर्दा त्यहीँ रोकिने, तस्वीर खिच्ने र स्थानीय संस्कृति बुझ्ने गर्थे। प्रवेशद्वार नष्ट हुनु धार्मिक संरचनाको मात्र क्षति होइन, थामेको दृश्य पहिचान र पर्यटन अनुभवको समेत ह्रास हो।

करिब तीन हजार ८०० मिटरको उचाइमा रहेको थामे खुम्बु क्षेत्रका पुराना बौद्ध केन्द्रमध्ये एक मानिन्छ। मुख्य थामे गुम्बा केही उचाइमा रहेका कारण बाढीको प्रत्यक्ष बहावबाट जोगिए पनि आसपासका संरचना जोखिममा परेका थिए। स्थानीयले प्राचीन मूर्ति, थङ्का चित्र तथा धर्मग्रन्थ सुरक्षित स्थानमा सार्नुपरेको घटनाले प्राकृतिक विपदले सांस्कृतिक सम्पदालाई भौतिक रूपमा नष्ट मात्र नगरी आफ्नै ऐतिहासिक स्थानबाट विस्थापितसमेत गराउने देखाएको छ।

सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज सन् १९७९ देखि युनेस्कोको प्राकृतिक विश्वसम्पदा सूचीमा सूचीकृत छ। युनेस्कोले यस क्षेत्रको विशिष्ट प्राकृतिक सौन्दर्यसँग शेर्पा संस्कृति र हिमाली पर्यावरणबीचको गहिरो सम्बन्धलाई यसको प्रमुख विशेषताका रूपमा उल्लेख गरेको छ। जलवायु परिवर्तनले वनस्पति, जीवजन्तु र शेर्पा समुदायमा पार्ने प्रभावको निगरानीलाई समेत निकुञ्ज व्यवस्थापनको प्राथमिकता मानिएको छ।

यस अर्थमा सगरमाथा क्षेत्रको संरक्षण हिमाल, हिमनदी र वन्यजन्तु जोगाउने विषयमा मात्र सीमित हुन सक्दैन। माने, छोर्तेन, गुम्बा, प्रार्थना चक्र, परम्परागत घर, तीर्थमार्ग र धार्मिक भूगोलसमेत यहाँको समग्र सम्पदा प्रणालीका अङ्ग हुन्। प्राकृतिक सम्पदा र जीवित संस्कृतिलाई अलग-अलग संरचनाबाट संरक्षण गर्ने वर्तमान अभ्यासले जलवायुजन्य जोखिमको संयुक्त प्रभाव सम्बोधन गर्न सक्दैन।

खुम्बुको पर्यटन अर्थतन्त्रसमेत यही प्राकृतिक र सांस्कृतिक संयोजनमा आधारित छ। विदेशी पर्यटक सगरमाथा वा हिउँका टाकुरा हेर्न मात्र आउँदैनन्। उनीहरू शेर्पा जीवनशैली, गुम्बा, माने, छोर्तेन, धार्मिक पर्व, परम्परागत कृषि र हिमाली आतिथ्य अनुभव गर्न आउँछन्। ऐतिहासिक सम्पदा क्रमशः हराउँदै गएमा खुम्बुको पर्यटन केवल दृश्यावलोकनमा सीमित हुँदै जाने र गन्तव्यको मौलिक पहिचान कमजोर हुने जोखिम छ।

खुम्बु पासाङल्हामु गाउँपालिकाको सन् २०२६–२०४० पर्यटन रणनीतिले पनि अगस्ट २०२४ को थामे बाढीलाई क्षेत्रको गहिरो जलवायु जोखिमको उदाहरण मानेको छ। गाउँपालिकाले गरेको सर्वेक्षणमा ५५ प्रतिशतभन्दा बढी स्थानीयले जलवायु परिवर्तनलाई सामुदायिक कल्याणमाथिको सबैभन्दा ठूलो खतरा मानेका छन्। रणनीतिले परम्परागत संस्कृति, भाषा र जीविकोपार्जन कमजोर हुँदै गएको तथा जलवायुजन्य विपदले पर्यटन र समुदाय दुवैलाई चुनौती दिएको स्वीकार गरेको छ।

बाढीपछि बगरमा छरिएका मानेका ढुङ्गा सङ्कलन गर्ने प्रयास भए पनि तिनलाई पुरानै स्वरूपमा पुनःस्थापित गर्नु कठिन बनेको छ। धेरै ढुङ्गा हराइसकेका छन्। भेटिएका ढुङ्गा कुन पर्खालको कुन भागमा थिए भन्ने विस्तृत अभिलेख छैन। अझ ठूलो समस्या सम्बोटा लिपिमा मन्त्र कुँद्न सक्ने परम्परागत कालीगढको अभाव हो। आधुनिक शिक्षा, वैदेशिक रोजगारी, बसाइँसराइ र पेशागत परिवर्तनका कारण पुस्तान्तरण हुनुपर्ने मौलिक सीप लोप हुने अवस्थामा पुगेको छ।

नयाँ ढुङ्गा कुँदेर संरचना बनाउँदैमा पुरानो सम्पदा पुनःस्थापित हुँदैन। सम्पदा पुनर्निर्माणमा मौलिक सामग्री, परम्परागत प्रविधि, धार्मिक विधि, ऐतिहासिक स्वरूप, स्थान र समुदायको स्वामित्व सबै महत्वपूर्ण हुन्छन्। पुराना मानेको अध्ययन नगरी आधुनिक सिमेन्ट र मेसिनबाट प्रतिकृति बनाइयो भने संरचना त बन्न सक्छ, तर त्यसको ऐतिहासिक प्रामाणिकता र आध्यात्मिक अर्थ हराउन सक्छ।

थामेको अनुभवले विपद पूर्वतयारीमा सांस्कृतिक सम्पदालाई छुट्टै क्षेत्रका रूपमा समावेश गर्नुपर्ने आवश्यकता देखाएको छ। जोखिममा रहेका गुम्बा, माने, छोर्तेन, प्रवेशद्वार, धर्मग्रन्थ र कलाकृतिको विस्तृत सूची, तस्वीर, नक्साङ्कन र डिजिटल अभिलेख तयार गर्न सकिएमा विपदपछि हराएका सामग्री पहिचान गर्न र पुनर्निर्माणको आधार तयार गर्न सहज हुन्छ। त्यस्तै, खोलाको बहाव र हिमताल जोखिमसँग सम्पदाको अवस्थिति तुलना गरी उच्च जोखिममा रहेका संरचनाका लागि संरक्षण योजना बनाउन आवश्यक छ।

प्रारम्भिक चेतावनी प्रणाली, हिमताल र अस्थिर चट्टानी क्षेत्रको नियमित अनुगमन, नदी किनार संरक्षण तथा सुरक्षित निकास मार्गजत्तिकै महत्वपूर्ण धार्मिक सामग्री सुरक्षित सार्ने कार्यविधि पनि हो। पुरातत्त्व विभाग, संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालय, राष्ट्रिय विपद जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरण, स्थानीय सरकार, गुम्बा व्यवस्थापन समिति र समुदायबीच समन्वयबिना यस्तो कार्यक्रम प्रभावकारी हुन सक्दैन।

परम्परागत ढुङ्गा कुँद्ने, काठको काम गर्ने, थङ्का बनाउने तथा धार्मिक संरचना निर्माण गर्ने कालीगढलाई पहिचान गरी नयाँ पुस्तालाई प्रशिक्षण दिनु दीर्घकालीन संरक्षणको अर्को आधार हो। यस्तो सीपलाई केवल सांस्कृतिक अभ्यास नभई रोजगारी र स्थानीय अर्थतन्त्रसँग जोड्न सकेमा युवा पुस्ताको सहभागिता बढ्न सक्छ।

थामेले दिएको सबैभन्दा ठूलो सन्देश जलवायु संकट भविष्यको सम्भावित खतरा होइन भन्ने हो। यसले हिमालको आकार, नदीको बहाव र बस्तीको भूगोलसँगै समुदायको स्मृति, आस्था र पहिचानसमेत परिवर्तन गर्न थालिसकेको छ। घर र पुल पुनर्निर्माण गर्न सकिएला, तर पुस्तौँको श्रमबाट बनेका माने, तिनमा कुँदिएका अक्षर र तिनसँग गाँसिएका कथाहरू एकपटक हराएपछि पुरानै स्वरूपमा फर्काउन सम्भव नहुन सक्छ।

त्यसैले थामेको पुनर्निर्माणलाई केवल भौतिक पूर्वाधार निर्माणको परियोजना बनाइनु हुँदैन। बाँकी रहेका सम्पदाको वैज्ञानिक अभिलेखीकरण, जोखिम नक्साङ्कन, परम्परागत सीपको संरक्षण, समुदायको नेतृत्वमा पुनःस्थापना र जलवायु अनुकूलनलाई एउटै योजनामा जोड्न आवश्यक छ। अन्यथा हिमाली क्षेत्रमा आउने अर्को विपदले केवल संरचना होइन, नेपालको हिमाली सभ्यताको अर्को जीवन्त अभिलेखसमेत बगाएर लैजान सक्छ।