‘हरिणकी आमा’ जाङछुब ल्हामो : आधा शताब्दीको संरक्षणले विलुप्तिको संघारबाट आठ हजारसम्म

ड्रागन मिडिया समाचार कक्ष

चीनको तिब्बत स्वायत्त क्षेत्रअन्तर्गत चाम्दो शहरको रिवोछे काउन्टीमा रहेको तिब्बती रातो हरिण राष्ट्रिय प्राकृतिक संरक्षण क्षेत्रको एक लाख २० हजार हेक्टरभन्दा ठूलो भूभागमा हजारौँ हरिण स्वतन्त्र रूपमा दौडिरहेका छन्। चीनमा दोस्रो श्रेणीको राष्ट्रिय संरक्षण सूचीमा रहेको यो वन्यजन्तुको वर्तमान चहलपहलका पछाडि जाङछुब ल्हामो नामकी एक तिब्बती महिलाको आधा शताब्दीभन्दा लामो समर्पण जोडिएको छ।

संरक्षण क्षेत्रका कर्मचारी पेमा छेवाङ आफ्नी आमालाई सम्झँदा प्रायः पहाडतिर जान्छन्। त्यहाँका हरिणका शान्त र कोमल आँखामा उनी आफ्नी आमाको अनुहार देख्छन्।

“कहिलेकाहीँ आमाको धेरै सम्झना आउँदा म पहाडमा हरिण हेर्न जान्छु,” उनले भने, “तिनीहरूका आँखा असाध्यै कोमल छन्। मलाई आमाले हेरिरहनुभएको जस्तै लाग्छ।”

उनले सम्झने आमा जाङछुब ल्हामो रिवोछे क्षेत्रमा जीवनभर प्रकृति र वन्यजन्तु संरक्षणमा समर्पित चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीकी सदस्य तथा संरक्षणकर्मी थिइन्। उनले आफ्नो जीवनको अधिकांश समय स्थानीय रूपमा पाइने तिब्बती रातो हरिणको संरक्षणमा बिताएकी थिइन्।

पेमा छेवाङका अनुसार उनी छ–सात वर्षको हुँदा आमाले उनलाई साथमा लिएर हरिणलाई आहारा दिन सिकाएकी थिइन्। जाडोमा सलगमजस्ता कन्दमूल खुवाउने, शरद ऋतुमा नुन दिने, पोथी हरिण गर्भवती भए–नभएको पहिचान गर्ने तथा कुनै हरिण बिरामी परेको छ कि छैन भनेर जाँच्ने विधि उनले आमाबाटै सिकेका थिए।

जाङछुब ल्हामो सन् २०१५ मा संरक्षण क्षेत्रको औपचारिक जिम्मेवारीबाट अवकाश भएकी थिइन्। तर अवकाशपछि पनि उनले स्वयंसेवीका रूपमा पहाड र वनक्षेत्रमै बसेर हरिणको हेरचाह गर्न छाडिनन्। सन् २०२४ मा निधन हुने बेलासम्म पनि उनको प्रमुख चिन्ता हरिणहरू सुरक्षित र स्वस्थ छन् कि छैनन् भन्ने नै थियो।

रिवोछे क्षेत्रमा पाइने तिब्बती रातो हरिण कुनै समय लगभग लोप हुने अवस्थामा पुगेका थिए। तिनीहरूको सङ्ख्या घटेर केही दर्जनमा सीमित भएको थियो।

सन् १९७० मा १५ वर्षकी जाङछुब ल्हामोले बथानबाट छुट्टिएका र मरणासन्न अवस्थामा पुगेका तीनवटा हरिणका बच्चा गाउँलेहरूबाट जिम्मा लिएकी थिइन्। उनले तिनीहरूलाई आफ्नो परिवारको चरन क्षेत्रमा ल्याएर हेरचाह गर्न थालिन्।

आफ्नो परिवारका लागि राखिएको खाद्यान्नसमेत बचाएर उनले ती बच्चालाई खुवाइन्। कन्दमूल र नुन मिसाएर आहारा दिइन् र स्वस्थ नहुन्जेल नियमित स्याहार गरिन्। केही समयपछि तीनै हरिणलाई प्राकृतिक बासस्थानमा फर्काइयो।

त्यसको अर्को जाडोमा अप्रत्याशित घटना भयो। उनले उद्धार गरेका हरिणहरू अन्य १० भन्दा बढी साथी लिएर पहिले आफूलाई हेरचाह गरिएको चरन क्षेत्रमा फर्किए। त्यसपछि जाङछुब ल्हामो र तिब्बती रातो हरिणबीच जीवनभर नटुट्ने सम्बन्ध स्थापित भयो।

सन् १९७४ मा १९ वर्षको उमेरमा जाङछुब ल्हामो चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीकी सदस्य बनिन्। त्यसपछि वन र हरिणको संरक्षणलाई उनले व्यक्तिगत रुचिभन्दा माथि उठाएर आफ्नो जिम्मेवारी र जीवनको उद्देश्यका रूपमा लिइन्।

सन् १९८८ मा छाङमाओलिङ तिब्बती रातो हरिण संरक्षण क्षेत्र स्थापना गर्ने प्रारम्भिक योजना तयार गरियो। सन् १९९३ मा रिवोछे तिब्बती रातो हरिण स्वायत्त क्षेत्रस्तरीय प्राकृतिक संरक्षण क्षेत्र स्थापना भयो। सन् २००५ मा यसलाई राष्ट्रियस्तरको प्राकृतिक संरक्षण क्षेत्रका रूपमा स्तरोन्नति गरियो। संरक्षणका यी प्रत्येक उपलब्धिलाई जाङछुब ल्हामोले प्रत्यक्ष देखिन् र त्यसप्रति गहिरो सन्तोष व्यक्त गरिन्।

उनले जीवनकालमा भनेकी थिइन्, “यी वन्यजन्तु पनि यही भूमिमा रहेका जीवन हुन्। तिनीहरूलाई घाँसे मैदानमा स्वतन्त्र रूपमा दौडिरहेको देख्दा मलाई धेरै खुशी लाग्छ। त्यसबेला मैले गरेको कामको वास्तविक अर्थ रहेको अनुभव हुन्छ।”

पाँच दशकभन्दा लामो समयसम्म स्थानीय पशुपालक र गाउँलेहरूले जाङछुब ल्हामो र हरिणबीचको सम्बन्ध नजिकबाट देखे। कुनै पोथी हरिणलाई बच्चा जन्माउन कठिनाइ हुँदा वा कुनै हरिण बिरामी पर्दा उनी दिनरात नभनी त्यसको छेउमा बस्थिन्। आफ्नै सन्तानलाई जस्तै स्याहार गर्ने भएकाले स्थानीय बासिन्दाले उनलाई सम्मानपूर्वक “हरिणकी आमा” भन्न थाले।

सन् २००८ को वसन्त ऋतुको शुरुवातमा भएको भीषण हिमपातले पहाडी बाटो र चरन क्षेत्र बन्द गरिदियो। ठूलो सङ्ख्यामा हरिण एउटा उपत्यकामा फसे। उनीहरूका लागि आहारा उपलब्ध हुन छाडेपछि जाङछुब ल्हामोले तत्काल परिवारका सदस्य र छिमेकीहरूलाई सङ्गठित गरेर विशेष उद्धार टोली बनाइन्।

टोलीले याकमा घाँस र आहारा बोकेर बाक्लो हिउँ पार गर्दै लगातार १८ दिनसम्म हरिणको खोजी र उद्धार गर्‍यो। कम्मरसम्म आउने हिउँमा हिँड्दै उनीहरूले विभिन्न स्थानमा आहारा पुर्‍याए।

खोजी शुरु भएको तेस्रो दिनमै जाङछुब ल्हामोका खुट्टा अत्यधिक चिसोका कारण सुन्निएका थिए। प्रत्येक पाइला चाल्दा उनलाई असह्य पीडा भइरहेको थियो। छोराले केही समय आराम गर्न आग्रह गर्दा उनले भनिन्, “हरिणहरू मलाई पर्खिरहेका छन्। मैले आराम गरेँ भने तिनीहरूको अवस्था के हुन्छ?”

पीडाका बीच पनि उनी अन्तिम आहारा वितरण स्थलसम्म पुगिन्। कमजोर बनेका हरिणहरू बिस्तारै उठेर आफूले लगेको घाँस खान थालेको देख्दा उनका आँखाबाट आँसु झरेका थिए।

जाङछुब ल्हामोको निधनपछि पनि हरिणको निगरानी गर्न बनाइएको काठको सानो घर खाली भएको छैन। उनका पति र दुई छोराले संरक्षणको जिम्मेवारीलाई निरन्तरता दिएका छन्।

उनका जेठा छोरा रिन्चेन छेफेल अहिले छाङमाओलिङ संरक्षण चौकीमा कार्यरत छन्। बाल्यकालदेखि आमाले हरिण संरक्षण गरेको देखेका कारण प्रकृतिप्रति सम्मान र प्रत्येक जीवनप्रति संवेदनशील हुन सिकेको उनले बताए।

“यहाँ काम गर्दा मैले केवल एउटा जिम्मेवारी मात्र पाएको छैन,” उनले भने, “यसले मलाई भित्री शान्ति र खुशी पनि दिएको छ।”

जाङछुब ल्हामोको जीवन र योगदानबाट प्रेरित भएर स्थानीय समुदायका थप मानिस पनि वन्यजन्तु संरक्षण अभियानमा सहभागी भइरहेका छन्। सन् २०२६ जुलाई १ मा रिवोछे काउन्टीले जाङछुब ल्हामोको नाममा “हरिणको आवाज हरिया पहाडमा” नामक पर्यावरण संरक्षण स्वयंसेवी सेवा टोली गठन गरेको छ।

टोलीमा प्रारम्भिक चरणमै विभिन्न जातीय समुदायका ७८ स्वयंसेवक सहभागी भएका छन्। छाङमाओलिङ संरक्षण चौकीमा स्वयंसेवक सेवा केन्द्रसमेत स्थापना गरिएको छ।

हाल रिवोछे तिब्बती रातो हरिण राष्ट्रिय प्राकृतिक संरक्षण क्षेत्रमा पाँचवटा संरक्षण तथा व्यवस्थापन चौकी, सातवटा निगरानी केन्द्र, दुईवटा वन्यजन्तु उद्धार केन्द्र र एउटा पूरक आहारा वितरण केन्द्र स्थापना भएका छन्। यसबाट व्यवस्थित र आधुनिक पर्यावरणीय संरक्षण प्रणाली निर्माण भएको छ।

आधा शताब्दीभन्दा लामो निरन्तर संरक्षणपछि कुनै समय लोप हुने संघारमा पुगेको तिब्बती रातो हरिणको सङ्ख्या अहिले आठ हजारभन्दा बढी पुगेको छ। हिमचितुवा, लिङ्क्स र कालो घाँटी भएको सारसलगायत दुर्लभ वन्यजन्तुले पनि यही क्षेत्रमा सुरक्षित रूपमा प्रजनन र विचरण गरिरहेका छन्।

एक व्यक्तिको दृढ सङ्कल्पले एउटा समुदायलाई संरक्षणको मार्गमा अघि बढाएको छ। जाङछुब ल्हामोले शुरु गरेको अभियान अहिले उनका परिवार, स्थानीय समुदाय, संरक्षणकर्मी र नयाँ पुस्ताका स्वयंसेवकले अघि बढाइरहेका छन्।

छाङमाओलिङका पहाडमा हरिणका बथान आज पनि स्वतन्त्र रूपमा दौडिरहेका छन्। तिनीहरूको प्रत्येक पदचापसँगै जाङछुब ल्हामोले शुरु गरेको प्रकृतिप्रतिको प्रेम, जिम्मेवारी र पुस्तान्तरणको कथा पनि निरन्तर अघि बढिरहेको छ।