आज बीपी कोइरालाको ४४औँ स्मृति दिवस, लोकतान्त्रिक संघर्ष र राष्ट्रिय मेलमिलापको योगदान स्मरण

ड्रागन मिडिया समाचार कक्ष

नेपालका प्रथम जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री तथा नेपाली कांग्रेसका संस्थापक नेता विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाको ४४औँ स्मृति दिवस आज बुधबार देशभर विभिन्न कार्यक्रम गरी मनाइँदै छ।

वि.सं. १९७१ भदौ २४ गते जन्मिएका कोइरालाको २०३९ साउन ६ गते निधन भएको थियो। नेपालको प्रजातान्त्रिक आन्दोलन, संसदीय शासन प्रणाली, लोकतान्त्रिक समाजवाद र राष्ट्रिय मेलमिलापको राजनीतिक अवधारणामा उनको विशिष्ट योगदान रहेको छ।

राणा शासनविरुद्धको आन्दोलनदेखि प्रजातन्त्र स्थापनासम्म सक्रिय नेतृत्व गरेका कोइराला २०१५ सालको पहिलो आमनिर्वाचनपछि नेपालको प्रथम जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री बनेका थिए। उनको नेतृत्वमा नेपाली कांग्रेसले १०९ मध्ये ७४ सिट जित्दै दुई तिहाइ बहुमत प्राप्त गरेको थियो।

कोइराला नेतृत्वको सरकारले छोटो कार्यकालमै बिर्ता उन्मूलन, भूमिसुधार, प्रशासनिक पुनर्संरचना र सामाजिक रूपान्तरणका कार्यक्रम अघि बढाएको थियो। उनले राजनीतिक स्वतन्त्रतालाई आर्थिक तथा सामाजिक न्यायसँग नजोडेसम्म लोकतन्त्र पूर्ण नहुने मान्यता अघि सारेका थिए।

उनको लोकतान्त्रिक समाजवादको अवधारणाले व्यक्तिगत स्वतन्त्रता, बहुदलीय प्रतिस्पर्धा र नागरिक अधिकारलाई सामाजिक न्याय तथा समान आर्थिक अवसरसँग जोडेको थियो। राज्यले विपन्न र सीमान्तकृत नागरिकको जीवनस्तर सुधार्नुपर्ने, तर व्यक्तिको स्वतन्त्रता र राजनीतिक बहुलतालाई समाप्त गर्न नहुने उनको दृष्टिकोण थियो।

२०१७ पुस १ गते तत्कालीन राजा महेन्द्रले जननिर्वाचित सरकार अपदस्थ गरेपछि कोइरालासहित कांग्रेसका नेताहरूलाई पक्राउ गरिएको थियो। उनी करिब आठ वर्ष बन्दी जीवन बिताएपछि स्वास्थ्य उपचारका लागि रिहा भएका थिए। त्यसपछि भारतमा निर्वासित रहेर उनले नेपालमा प्रजातन्त्र पुनःस्थापनाको आन्दोलन जारी राखे।

लामो निर्वासनका क्रममा नेपालको राष्ट्रियता कमजोर हुन सक्ने निष्कर्षमा पुगेपछि कोइराला गम्भीर राजनीतिक तथा कानुनी जोखिमबीच २०३३ पुस १६ गते राष्ट्रिय एकता तथा मेलमिलापको नीति लिएर स्वदेश फर्किएका थिए।

उनको मेलमिलाप नीतिको मूल आशय राजासँग आत्मसमर्पण गर्नु नभई राष्ट्रिय अस्तित्वमाथि बाह्य तथा आन्तरिक चुनौती उत्पन्न भएका बेला प्रजातान्त्रिक र राष्ट्रवादी शक्तिबीच न्यूनतम सहकार्य निर्माण गर्नु थियो। राष्ट्रियता र प्रजातन्त्रलाई परस्पर विरोधी नभई एकअर्काका पूरकका रूपमा हेर्नुपर्ने उनको मान्यता थियो।

कोइरालाले राष्ट्रको स्वतन्त्रता जोगाउन आन्तरिक राजनीतिक शक्तिबीच संवाद आवश्यक हुने, तर राष्ट्रियताको नाममा नागरिक स्वतन्त्रता र लोकतन्त्र दबाउन नहुने विचार राखेका थिए। यही कारण उनको राष्ट्रिय मेलमिलापको नीति राजनीतिक ध्रुवीकरण, बाह्य प्रभाव र संस्थागत अविश्वास बढिरहेको वर्तमान अवस्थामा पनि सान्दर्भिक मानिन्छ।

राजनीतिसँगै साहित्यमा पनि कोइरालाको महत्वपूर्ण योगदान छ। उनले नेपाली साहित्यमा मनोवैज्ञानिक यथार्थवादी धारालाई स्थापित गर्दै उपन्यास, कथा, संस्मरण र दैनिकीमार्फत व्यक्ति, समाज, नैतिकता र मनोविज्ञानका जटिल पक्ष प्रस्तुत गरेका थिए।

उनका ‘तीन घुम्ती’, ‘मोदी आइन’, ‘हिटलर र यहुदी’, ‘सुम्निमा’, ‘नरेन्द्रदाइ’ तथा ‘बाबु, आमा र छोरा’ उपन्याससहित ‘दोषी चश्मा’, ‘श्वेत भैरवी’, ‘आत्मवृत्तान्त’, ‘जेल जर्नल’ र ‘फेरि सुन्दरीजल’लगायत कृति प्रकाशित छन्।

यसैबीच, बीपी स्मृति दिवसका अवसरमा नेपाली कांग्रेसका फरक समूहले छुट्टाछुट्टै कार्यक्रम आयोजना गरेका छन्। पार्टीको संस्थापन पक्षले ‘ग्रिन रन’, प्रशिक्षण तथा नयाँ पुस्तासँग संवादलगायत कार्यक्रम तय गरेको छ। असन्तुष्ट समूहले काठमाडौँको कमलादीस्थित प्रज्ञा भवनमा छुट्टै भेला आयोजना गरेको छ।

बीपीले जीवनभर पार्टीको एकता, लोकतान्त्रिक मूल्य र राष्ट्रिय सहमतिमा जोड दिएका थिए। तर उनको स्मृति दिवससमेत कांग्रेसका समूहले छुट्टाछुट्टै मनाउनुले पार्टीभित्रको गहिरिँदो विभाजनलाई उजागर गरेको छ।

बीपीको राजनीतिक विरासत केवल स्मृति दिवस, माल्यार्पण वा औपचारिक भाषणमा सीमित छैन। राष्ट्रियता, प्रजातन्त्र, सामाजिक न्याय, वैचारिक स्वतन्त्रता र राजनीतिक मेलमिलापलाई व्यवहारमा उतार्नु नै उनीप्रतिको वास्तविक सम्मान हुने राजनीतिक विश्लेषकहरूको भनाइ छ।