एलर्जी : कारण, लक्षण र सही निदान किन महत्वपूर्ण छ?

एड्रियन मर्सर

एलर्जी सामान्य देखिए पनि यसलाई सधैँ साधारण समस्या ठान्न मिल्दैन। कसैलाई धुलो वा परागकणले लगातार हाच्छिउँ आउन सक्छ, कसैलाई कुनै खानेकुरा खाएपछि शरीरभरि बिमिरा देखिन सक्छ, कसैलाई औषधि सेवनपछि सास फेर्न गाह्रो हुन सक्छ भने अर्को व्यक्तिमा मौरी वा अन्य कीराको टोकाइपछि जीवन नै जोखिममा पार्ने गम्भीर प्रतिक्रिया हुन सक्छ। एलर्जीको स्वरूप व्यक्तिअनुसार फरक हुने भएकाले सही कारण पहिचान गर्नु उपचारको पहिलो आधार हो।

एलर्जी भनेको सामान्यतः हानिकारक नहुने कुनै पदार्थप्रति शरीरको प्रतिरक्षा प्रणालीले आवश्यकता भन्दा बढी प्रतिक्रिया जनाउनु हो। यस्तो प्रतिक्रिया उत्पन्न गराउने पदार्थलाई एलर्जेन भनिन्छ। धुलोमा पाइने सूक्ष्म किरा, परागकण, ढुसी, जनावरको रौँ वा छालाका कण, निश्चित खानेकुरा, औषधि, लेटेक्स तथा मौरी, बारुलालगायत कीराको विष सामान्य एलर्जेन हुन्। सबै व्यक्तिमा एउटै पदार्थले प्रतिक्रिया गराउँदैन। कसैलाई बदामले गम्भीर एलर्जी हुन सक्छ भने अर्को व्यक्तिले त्यही खाना कुनै समस्या बिना खान सक्छ।

एलर्जीका लक्षण पनि शरीरको प्रभावित अंगअनुसार फरक हुन्छन्। नाकमा असर हुँदा बारम्बार हाच्छिउँ आउने, नाकबाट पानी बग्ने, नाक बन्द हुने र चिलाउने समस्या देखिन्छ। आँखामा असर पर्दा रातो हुने, चिलाउने र आँसु आउने हुन्छ। छालामा डाबर, बिमिरा, चिलाउने, सुन्निने वा एक्जिमा देखिन सक्छ। श्वासप्रश्वास प्रणाली प्रभावित भए खोकी, छाती कसिएको अनुभव, घरघराहट वा सास फेर्न कठिन हुन सक्छ।

खानेकुराको एलर्जीमा ओठ, जिब्रो वा घाँटी सुन्निने, पेट दुख्ने, वान्ता, पखाला, छालामा डाबर तथा श्वासप्रश्वासमा समस्या देखिन सक्छ। तर खाना खाएपछि देखिने हरेक समस्या एलर्जी नै हुँदैन। ल्याक्टोज पचाउन नसक्नुजस्ता खाद्य असहिष्णुता र वास्तविक खाद्य एलर्जी फरक अवस्था हुन्। यही कारण लक्षणका आधारमा मात्र आफूलाई कुनै खानेकुराको एलर्जी भएको निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन।

सबैभन्दा खतरनाक अवस्था एनाफाइल्याक्सिस हो। यो तीव्र र गम्भीर एलर्जी प्रतिक्रिया हो। अचानक घाँटी कसिने, जिब्रो वा घाँटी सुन्निने, श्वास फेर्न कठिन हुने, रक्तचाप घट्ने, चक्कर लाग्ने वा बेहोस हुने अवस्था आउन सक्छ। यस्तो अवस्थामा तत्काल आपत्कालीन उपचार आवश्यक हुन्छ। एड्रेनालिन यसको प्रमुख जीवनरक्षक औषधि हो। गम्भीर एलर्जीको इतिहास भएका व्यक्तिले चिकित्सकको सल्लाहअनुसार आपत्कालीन योजना बनाउनु आवश्यक हुन्छ।

एलर्जीको निदान कुनै एउटा परीक्षणले मात्र निश्चित गर्दैन। सबैभन्दा महत्वपूर्ण चरण बिरामीको विस्तृत इतिहास हो। कुन पदार्थसँग सम्पर्क भएपछि लक्षण आयो, कति समयमा सुरु भयो, कति समय रह्यो, पहिले पनि त्यस्तै भएको थियो कि थिएन, परिवारमा एलर्जी वा दमको इतिहास छ कि छैन भन्ने जानकारी चिकित्सकका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। खानेकुराको शंका भए कुन खाना, कति मात्रामा र खाएको कति समयपछि प्रतिक्रिया भयो भन्ने विवरण उपयोगी हुन्छ।

लक्षण र सम्भावित कारणको अभिलेख राख्नु पनि प्रभावकारी उपाय हो। बिरामीले केही सातासम्म खाएको खाना, प्रयोग गरेको औषधि, वातावरणीय सम्पर्क र त्यसपछि देखिएका लक्षण टिपोट गर्दा सम्भावित एलर्जेन पहिचान गर्न सजिलो हुन्छ। तर कुनै गम्भीर प्रतिक्रिया भएको पदार्थलाई परीक्षणका लागि घरमै पुनः सेवन वा प्रयोग गर्नु खतरनाक हुन सक्छ।

एलर्जी पत्ता लगाउन व्यापक रूपमा प्रयोग हुने विधिमध्ये छालामा गरिने ‘स्किन प्रिक टेस्ट’ प्रमुख हो। यसमा सम्भावित एलर्जेनको अत्यन्त सानो मात्रा छालामा राखेर हल्का चसक्क पारिन्छ। निश्चित समयपछि उक्त स्थानमा उठेको डाबर वा रातोपन देखा परे त्यस पदार्थप्रति संवेदनशीलता भएको संकेत मिल्न सक्छ। परागकण, धुलोको सूक्ष्म किरा, जनावरका कण तथा केही खानेकुराको एलर्जी पहिचानमा यो परीक्षण उपयोगी हुन्छ।

तर स्किन प्रिक परीक्षण सकारात्मक आउनु र वास्तविक जीवनमा एलर्जी हुनु सधैँ एउटै कुरा होइन। कुनै व्यक्तिको प्रतिरक्षा प्रणालीले कुनै पदार्थप्रति संवेदनशीलता देखाउन सक्छ तर त्यो पदार्थसँग सम्पर्क हुँदा उसमा कुनै रोगलक्षण नदेखिन पनि सक्छ। त्यसैले परीक्षणको नतिजालाई बिरामीको वास्तविक इतिहाससँग मिलाएर मात्र निष्कर्ष निकाल्नुपर्छ।

रगतमा ‘विशिष्ट आईजीई’ प्रतिपिण्ड जाँच अर्को उपयोगी विधि हो। छालाको रोगका कारण स्किन परीक्षण गर्न कठिन भएको, केही औषधि रोक्न नसकिने वा छालाको परीक्षण उपयुक्त नदेखिएको अवस्थामा यस्तो जाँच उपयोगी हुन सक्छ। तर विशिष्ट आईजीई बढेको मात्र आधारमा रोग निश्चित गर्नु हुँदैन। परिणामलाई लक्षण र सम्भावित सम्पर्कसँग जोडेर व्याख्या गर्नुपर्छ।

सम्पर्कजन्य छालाको एलर्जी पहिचान गर्न ‘प्याच टेस्ट’ प्रयोग गरिन्छ। निकेल, सौन्दर्य प्रसाधन, रङ, सुगन्ध, रबर वा अन्य रासायनिक पदार्थले ढिलो प्रतिक्रिया गराउने सम्पर्कजन्य डर्माटाइटिसमा यो विशेष उपयोगी हुन्छ। सामान्य स्किन प्रिक परीक्षण तत्काल हुने एलर्जी प्रतिक्रिया हेर्न प्रयोग हुन्छ भने प्याच परीक्षण ढिलो विकसित हुने छालाको प्रतिक्रियाका लागि बढी उपयुक्त हुन्छ।

खाद्य एलर्जीको निदानमा आवश्यक परे चिकित्सकीय निगरानीमा ‘ओरल फुड च्यालेन्ज’ गरिन्छ। यसमा शंका गरिएको खानेकुरा अत्यन्त सानो मात्राबाट सुरु गरी क्रमशः बढाउँदै दिइन्छ र प्रतिक्रिया हुन्छ कि हुँदैन भनेर निरीक्षण गरिन्छ। खाद्य एलर्जी पुष्टि वा अस्वीकार गर्न यो अत्यन्त महत्वपूर्ण परीक्षण हो। तर गम्भीर प्रतिक्रिया हुन सक्ने भएकाले यो परीक्षण घरमा गर्नु हुँदैन। आपत्कालीन उपचार उपलब्ध भएको स्वास्थ्य संस्थामा विशेषज्ञको निगरानीमा मात्र गरिनुपर्छ।

औषधिको एलर्जीमा पनि इतिहास अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। विगतमा कुनै औषधि खाएपछि आएको वान्ता वा टाउको दुखाइलाई मात्र ‘एलर्जी’ भनेर अभिलेखमा राख्दा भविष्यमा प्रभावकारी औषधि अनावश्यक रूपमा निषेध हुन सक्छ। अर्कोतर्फ वास्तविक औषधि एलर्जीलाई बेवास्ता गर्नु जोखिमपूर्ण हुन्छ। आवश्यक परे विशेषज्ञले विशेष छाला परीक्षण वा नियन्त्रित औषधि परीक्षण गर्न सक्छन्।

एलर्जीसँग सम्बन्धित दमको शंका भए फोक्सोको कार्यक्षमता जाँच आवश्यक हुन सक्छ। स्पाइरोमेट्रीबाट हावा बाहिर निकाल्ने क्षमता मापन गरी दमको अवस्था मूल्यांकन गरिन्छ। नाकको एलर्जी, दम र एक्जिमा एकअर्कासँग सम्बन्धित हुन सक्ने भएकाले एउटै बिरामीमा सम्पूर्ण एलर्जी इतिहास हेर्नुपर्छ।

अर्को महत्वपूर्ण विषय अवैज्ञानिक परीक्षणबाट जोगिनु हो। बजारमा खाद्य एलर्जी वा ‘फुड सेन्सिटिभिटी’ पत्ता लगाउने नाममा विभिन्न परीक्षण प्रचार गरिन्छ। विशेषगरी खानेकुरासम्बन्धी आईजीजी परीक्षणलाई वास्तविक खाद्य एलर्जी प्रमाणित गर्ने मान्य विधि मानिँदैन। परीक्षणको नतिजामात्रै हेरेर धेरै खानेकुरा बन्द गर्दा पोषण अभावसमेत हुन सक्छ। त्यसैले प्रमाणित चिकित्सा विधि र विशेषज्ञको मूल्यांकन आवश्यक हुन्छ।

एलर्जी पुष्टि भएपछि उपचारको मुख्य आधार सम्भावित कारणबाट यथासम्भव बच्नु हो। नाकको एलर्जीमा एन्टिहिस्टामिन र नाकमा प्रयोग गरिने स्टेरोइड औषधि प्रभावकारी हुन सक्छन्। दममा उपयुक्त इन्हेलर आवश्यक पर्न सक्छ। छालाको एलर्जीमा कारण पहिचानसँगै स्थानीय औषधि प्रयोग गरिन्छ। निश्चित श्वासप्रश्वास तथा वातावरणीय एलर्जीमा विशेषज्ञको मूल्यांकनपछि इम्युनोथेरापीसमेत उपयोगी हुन सक्छ।

एलर्जीको सही निदानले अनावश्यक डर पनि घटाउँछ। धेरै मानिसले परीक्षण नगरी वर्षौंसम्म कुनै खानेकुरा, औषधि वा वातावरणीय पदार्थलाई दोष दिइरहेका हुन्छन्। यसले जीवनशैली, पोषण र उपचारमा अनावश्यक प्रतिबन्ध लगाउन सक्छ। अर्कोतर्फ वास्तविक एलर्जी पहिचान नभए भविष्यमा गम्भीर प्रतिक्रिया दोहोरिने जोखिम रहन्छ।

त्यसैले एलर्जीको निदानको मूल सिद्धान्त स्पष्ट छ। पहिले विस्तृत इतिहास, त्यसपछि आवश्यक शारीरिक परीक्षण र त्यसका आधारमा लक्षित वैज्ञानिक परीक्षण। परीक्षणको रिपोर्टलाई एक्लै रोगको प्रमाण मान्नु हुँदैन। लक्षण, समय, सम्भावित एलर्जेनसँगको सम्पर्क र परीक्षणको नतिजालाई एकसाथ मूल्यांकन गरेपछि मात्र विश्वसनीय निष्कर्षमा पुग्न सकिन्छ।

एलर्जी सामान्यदेखि जीवनघातक अवस्थासम्म फैलिएको व्यापक स्वास्थ्य समस्या हो। सही कारण पहिचान, प्रमाणित परीक्षण, उचित उपचार र आपत्कालीन संकेतबारे जानकारीले यसको जोखिम धेरै कम गर्न सकिन्छ। बारम्बार हुने वा गम्भीर एलर्जीलाई सामान्य समस्या भन्दै बेवास्ता गर्नु हुँदैन। सही निदान नै सुरक्षित उपचारको पहिलो ढोका हो।