हिँड्दा देखिने केही संकेतले रक्तनलीको समस्या बताउन सक्छन्, तर सबै लक्षणलाई ‘नसा बन्द’ भन्न मिल्दैन

पासाङ ल्हामु

हिँड्नु केवल शरीर चलाउने सामान्य क्रिया मात्र होइन। यसले मुटु, रक्तनली, मस्तिष्क, मांसपेशी र शरीरको सन्तुलन प्रणालीको अवस्थाबारे महत्वपूर्ण संकेत पनि दिन सक्छ। सामान्य दूरी हिँड्दा बारम्बार खुट्टा दुख्ने, भारी हुने, कमजोरी आउने, केहीबेर आराम गरेपछि फेरि सहज हुने वा छिटो हिँड्दा छाती दुख्ने र सास फेर्न गाह्रो हुने समस्या देखिएमा त्यसलाई सामान्य थकान भनेर बेवास्ता गर्नु हुँदैन। यस्ता लक्षण मुटुसम्बन्धी समस्या, खुट्टाको धमनी साँघुरिने रोग, फोक्सोको समस्या, रक्तअल्पता, स्नायु वा मांसपेशीसम्बन्धी विभिन्न रोगसँग सम्बन्धित हुन सक्छन्।

विशेषगरी हिँड्दा पिँडुला, तिघ्रा वा नितम्बमा दुखाइ, कसिएको जस्तो अनुभव, भारीपन वा थकान सुरु भएर आराम गरेपछि केही मिनेटमै हराउने अवस्था खुट्टामा रगत पुर्‍याउने धमनी साँघुरिएको वा अवरुद्ध भएको रोगसँग सम्बन्धित हुन सक्छ। शरीर सक्रिय हुँदा मांसपेशीलाई बढी रगत र अक्सिजन चाहिन्छ। धमनी पर्याप्त खुला नभए त्यो आवश्यकता पूरा हुन नसक्दा दुखाइ, कमजोरी वा असामान्य थकान देखिन सक्छ।

खुट्टाको धमनीसम्बन्धी रोगमा हिँड्दा दुख्ने मात्र होइन, एउटा खुट्टा अर्कोभन्दा चिसो हुनु, खुट्टाको छालाको रङ परिवर्तन हुनु, घाउ ढिलो निको हुनु, खुट्टाका रौँ कम हुँदै जानु वा औँलामा लगातार दुखाइ रहनु पनि देखिन सक्छ। तर सबै बिरामीमा यी लक्षण स्पष्ट रूपमा देखिँदैनन्। कतिपय व्यक्तिमा रोग रहँदा पनि प्रारम्भिक चरणमा कुनै विशेष लक्षण नदेखिन सक्छ। त्यसैले मधुमेह, उच्च रक्तचाप, उच्च कोलेस्ट्रोल, धूमपानको इतिहास वा बढ्दो उमेरजस्ता जोखिम भएका व्यक्तिले खुट्टाको असामान्य दुखाइलाई सामान्य वृद्धावस्थासँग मात्र जोड्नु उचित हुँदैन।

छिटो हिँड्दा वा उकालो चढ्दा छातीमा दबाब, भारीपन वा दुखाइसँगै सास फेर्न गाह्रो हुन्छ भने मुटुमा पर्याप्त रक्तप्रवाह नपुगेको संकेत पनि हुन सक्छ। यद्यपि सास फेर्न गाह्रो हुनुका अन्य धेरै कारण हुन्छन्। नयाँ किसिमको छाती दुखाइ, अत्यधिक पसिना, वाकवाकी, चक्कर वा दुखाइ हात, काँध, ढाड अथवा जबडातर्फ फैलिएको अवस्थामा तत्काल चिकित्सकीय सहायता आवश्यक पर्छ।

हिँड्दा अचानक शरीरको सन्तुलन गुम्नु, एकातर्फको हात वा खुट्टा कमजोर अथवा लाटो हुनु, बोलाइ अस्पष्ट हुनु, अनुहारको एक भाग झुकेको देखिनु, अचानक दृष्टि बिग्रिनु वा असामान्य रूपमा गम्भीर टाउको दुख्नु मस्तिष्कघातका सम्भावित संकेत हुन सक्छन्। यस्ता लक्षणलाई सामान्य कमजोरी वा रक्तनली अलिकति बन्द भएको अवस्था ठानेर पर्खनु जोखिमपूर्ण हुन्छ। मस्तिष्कघातमा उपचारको समय अत्यन्त महत्वपूर्ण हुने भएकाले लक्षण देखिएपछि तुरुन्त अस्पताल पुर्‍याउनुपर्छ।

कतिपय अवस्थामा बसिरहेको वा सुतेको अवस्थाबाट अचानक उठ्दा चक्कर लाग्ने, आँखाअगाडि अँध्यारो हुने वा अस्थिर महसुस हुने गर्छ। यस्तो समस्या रक्तचाप एकाएक घट्नु, शरीरमा पानीको मात्रा कम हुनु, औषधिको प्रभाव वा अन्य स्वास्थ्य अवस्थासँग सम्बन्धित हुन सक्छ। त्यसैले यस्तो लक्षणलाई मात्र रक्तनली बन्द भएको निश्चित प्रमाण मान्न मिल्दैन। बारम्बार चक्कर लाग्ने, बेहोस हुने अवस्था आउने वा सन्तुलनसम्बन्धी समस्या भए चिकित्सकीय परीक्षण आवश्यक हुन्छ।

रक्तनलीको स्वास्थ्य जोगाउन कुनै एउटा चमत्कारी खानेकुरा हुँदैन। समग्र खानपानको ढाँचा महत्वपूर्ण हुन्छ। विभिन्न रङका सागसब्जी र फलफूल, साबुत अन्न, दाल तथा गेडागुडी, बदाम तथा बीउ, माछा र अन्य स्वास्थ्यकर प्रोटिन स्रोत नियमित भोजनमा समावेश गर्नु लाभदायक हुन्छ। फलफूल र सागसब्जीको मात्रा बढाउने तथा अत्यधिक प्रशोधित र धेरै गुलियो खानेकुरा घटाउने बानी मुटु तथा रक्तनलीको दीर्घकालीन स्वास्थ्यका लागि राम्रो मानिन्छ।

साबुत अन्न, दाल, सिमी, केराउ र भटमासजस्ता वनस्पतिजन्य खाद्यमा पाइने रेशा तथा अन्य पोषक तत्त्वले स्वस्थ खानपान कायम राख्न सहयोग गर्छन्। च्याउ पनि सन्तुलित भोजनको एउटा हिस्सा हुन सक्छ। तर च्याउ वा कुनै एउटा विशेष खानेकुराले बन्द भएको धमनी खोल्छ भन्ने धारणा वैज्ञानिक रूपमा प्रमाणित छैन। त्यसैले भोजनलाई औषधिको विकल्पका रूपमा होइन, रक्तनली रोगको जोखिम घटाउने दीर्घकालीन जीवनशैलीको आधारका रूपमा बुझ्नुपर्छ।

अत्यधिक बोसोयुक्त तथा प्रशोधित मासु, धेरै चिनी भएका मिठाई र पेय पदार्थ, अत्यधिक नुन तथा धेरै प्रशोधित खानेकुराको सेवन कम गर्नु उचित हुन्छ। शरीरलाई चाहिने बोसो पूर्ण रूपमा हटाउनु आवश्यक छैन। तर स्वास्थ्यका लागि हानिकारक संतृप्त बोसोको सट्टा वनस्पतिजन्य स्वस्थ बोसोका स्रोत रोज्नु राम्रो हुन्छ। रक्तनली र मुटुको स्वास्थ्यमा कुनै एउटा खाद्य पदार्थभन्दा समग्र भोजनको गुणस्तर बढी महत्वपूर्ण हुन्छ।

रक्तनली रोगको रोकथाममा खानासँगै जीवनशैली निर्णायक हुन्छ। लामो समय निष्क्रिय बसिरहनु, धूमपान, अनियन्त्रित उच्च रक्तचाप, मधुमेह र उच्च कोलेस्ट्रोलले रक्तनली रोगको जोखिम बढाउँछन्। नियमित शारीरिक गतिविधि, स्वस्थ तौल, पर्याप्त निद्रा, धूमपानबाट दूरी तथा चिकित्सकले दिएको औषधि नियमित सेवन गर्नु दीर्घकालीन रोकथामका महत्वपूर्ण आधार हुन्। स्वास्थ्यका लागि मदिरा सेवन सुरु गर्नु आवश्यक हुँदैन।

हिँड्दा केही सय मिटरमै बारम्बार पिँडुला दुख्ने र रोकिएपछि निको हुने, पहिले सहजै हिँड्न सक्ने दूरीमा अचानक समस्या सुरु हुने वा एउटा खुट्टामा चिसोपन, रङ परिवर्तन तथा निको नहुने घाउ देखिने अवस्थामा चिकित्सकसँग परीक्षण गराउनुपर्छ। आवश्यकताअनुसार रक्तचाप, रगतमा चिनी र बोसोको मात्रा जाँच गर्नुका साथै खुट्टाको रक्तप्रवाह परीक्षण गर्न सकिन्छ। सही निदानबिना आफूखुसी रगत पातलो बनाउने औषधि सुरु गर्नु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ।

हिँडाइ वास्तवमै स्वास्थ्यको उपयोगी ऐना हो। तर यसले देखाउने प्रत्येक समस्या एउटै कारणबाट उत्पन्न हुँदैन। खुट्टाको दुखाइ धमनीको समस्याको संकेत हुन सक्छ। अचानक सन्तुलन बिग्रिनु र शरीरको एक भाग कमजोर हुनु मस्तिष्कको आपत्कालीन अवस्थाको संकेत हुन सक्छ। चक्कर वा थकानका भने अन्य धेरै कारण पनि हुन सक्छन्। शरीरले बारम्बार दिने नयाँ वा असामान्य संकेतलाई ध्यान दिनु, जोखिमका कारण नियन्त्रण गर्नु र आवश्यक समयमा चिकित्सकीय परीक्षण गराउनु नै रक्तनली तथा समग्र स्वास्थ्य जोगाउने सबैभन्दा भरपर्दो उपाय हो।