ब्रिक्समा नरेन्द्र मोदीको केन्द्रिय भूमिका : अन्तर्राष्ट्रिय मिडियाको ध्यान भारतको कूटनीतिक सन्तुलन, विश्व दक्षिण र सहमति निर्माणमा

ड्रागन मिडिया समाचार कक्ष

नयाँ दिल्लीमा जारी १८औँ ब्रिक्स शिखर सम्मेलनमा भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी आयोजक राष्ट्रका नेताका रूपमा अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमको प्रमुख ध्यानमा रहेका छन्। भारतीय तथा विदेशी मिडियाले मोदीको भूमिकालाई केवल सम्मेलनको अध्यक्षता गर्ने नेताका रूपमा नभई विस्तारित ब्रिक्सभित्र विभिन्न राजनीतिक, आर्थिक र रणनीतिक दृष्टिकोणलाई एउटै सहकार्य ढाँचामा जोड्ने कूटनीतिक संयोजकका रूपमा प्रस्तुत गरिरहेका छन्।

भारतले आयोजना गरेको यो सम्मेलन ब्रिक्स सहकार्यको २०औँ वर्षसँग जोडिएकाले मोदीमाथिको ध्यान अझ बढेको छ। नयाँ दिल्लीले सम्मेलनलाई कुनै एक शक्ति केन्द्रविरुद्ध उभिने मञ्चका रूपमा नभई विकास, व्यापार, प्रविधि, ऊर्जा, आपूर्ति श्रृंखला, जलवायु, स्वास्थ्य र विश्व शासन सुधारका विषयमा व्यवहारिक सहकार्य गर्ने संरचनाका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। यही कारण मोदीको भाषण र द्विपक्षीय भेटवार्तालाई अन्तर्राष्ट्रिय मिडियाले भारतको रणनीतिक स्वायत्तताको निरन्तरतासँग जोडेर हेरेका छन्।

मोदीको सबैभन्दा महत्वपूर्ण कूटनीतिक उपलब्धिमध्ये विस्तारित ब्रिक्सभित्र सहमति निर्माणलाई मानिएको छ। सदस्य राष्ट्रका राजनीतिक प्राथमिकता र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध फरक भए पनि नयाँ दिल्ली घोषणापत्र सर्वसम्मत रूपमा स्वीकार हुनु आयोजक भारतका लागि महत्वपूर्ण सफलता बनेको छ। आतंकवादविरुद्ध सहकार्य, विवादको शान्तिपूर्ण समाधान, बहुपक्षीयता, दिगो विकास, नवीकरणीय ऊर्जा तथा एकपक्षीय व्यापारिक उपायप्रतिको चिन्ताजस्ता विषयलाई साझा दस्तावेजमा समेट्न सक्नु भारतको कूटनीतिक संयोजन क्षमताको संकेतका रूपमा हेरिएको छ।

अन्तर्राष्ट्रिय मिडियाले मोदीको चीनसँगको संवादलाई पनि उच्च प्राथमिकता दिएका छन्। चिनियाँ राष्ट्रपति सी चिनफिङसँगको भेटले सीमाक्षेत्रमा पछिल्ला वर्षमा देखिएको तनावपछि दुई देशबीच विश्वास पुनर्निर्माणको प्रक्रिया अघि बढिरहेको सन्देश दिएको छ। प्रत्यक्ष हवाई सेवा, व्यापार, प्रवेशाज्ञा, सीमाक्षेत्र व्यवस्थापन र जनस्तरीय सम्पर्कलाई विस्तार गर्ने वातावरण निर्माण हुँदै गएको अवस्थामा मोदी–सी संवादलाई एशियाली स्थिरताका दृष्टिले महत्वपूर्ण मानिएको छ।

रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनसँग मोदीको सम्बन्ध पनि सम्मेलनको अर्को प्रमुख कूटनीतिक पक्ष बनेको छ। भारतले पश्चिमी देशसँग सम्बन्ध विस्तार गर्दै गर्दा रुससँगको पुरानो रणनीतिक साझेदारी कायम राखेको छ। ऊर्जा, रक्षा, आणविक प्रविधि, औद्योगिक उत्पादन र व्यापारमा भारत–रुस सहकार्यलाई निरन्तरता दिनु मोदी सरकारको बहुपक्षीय विदेश नीतिको उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत भइरहेको छ।

मोदीको ब्रिक्स कूटनीतिको विशेषता चीन र रुससँग घनिष्ठ संवाद कायम राख्दै अमेरिका, युरोप, जापान तथा अन्य साझेदारसँग पनि सम्बन्ध सन्तुलित राख्नु हो। यही नीति भारतले ‘रणनीतिक स्वायत्तता’का रूपमा अघि सारेको छ। ब्रिक्समा भारतको सक्रियताले नयाँ दिल्ली कुनै स्थायी गुटमा सीमित हुन नचाहेको र मुद्दाअनुसार राष्ट्रिय हित तथा विकास प्राथमिकतामा आधारित साझेदारी गर्न चाहेको सन्देश दिएको छ।

विश्व दक्षिणको प्रतिनिधित्व पनि मोदीको ब्रिक्स सन्देशको महत्वपूर्ण आधार बनेको छ। भारतले विकासशील देशलाई विश्व वित्तीय संस्था, संयुक्त राष्ट्रसंघीय संरचना, विकास वित्त, जलवायु वित्त तथा प्रविधिमा बढी प्रतिनिधित्व र पहुँच दिनुपर्ने विषयलाई निरन्तर उठाउँदै आएको छ। यस दृष्टिले नयाँ दिल्ली सम्मेलनलाई भारतले विकासशील विश्वको आवाजलाई संस्थागत गर्ने अवसरका रूपमा प्रयोग गरेको देखिन्छ।

ब्रिक्सभित्र भारतको अर्को प्राथमिकता व्यावहारिक आर्थिक सहकार्य हो। आपूर्ति श्रृंखला लचिलो बनाउने, डिजिटल सार्वजनिक पूर्वाधार, वित्तीय समावेशिता, कृषि, स्वास्थ्य, खाद्य सुरक्षा, ऊर्जा तथा साना र मध्यम उद्यमबीच सहकार्य विस्तार गर्ने विषयलाई नयाँ दिल्लीले विशेष महत्व दिएको छ। राजनीतिक घोषणाभन्दा नागरिकको जीवनमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने परियोजनालाई प्राथमिकता दिनुपर्ने भारतीय दृष्टिकोणले पनि मिडियाको ध्यान आकर्षित गरेको छ।

मोदीको नेतृत्वमा भारतले ब्रिक्सलाई पश्चिमविरोधी गठबन्धनका रूपमा परिभाषित गर्न अस्वीकार गर्दै आएको छ। भारतको धारणा अनुसार ब्रिक्सको शक्ति कुनै देशविरुद्ध उभिनुमा होइन, सदस्य राष्ट्रबीच विकास र सहकार्यका वैकल्पिक अवसर निर्माण गर्नुमा निहित छ। यही कारण भारतले चीन र रुसले अघि सारेका बहुध्रुवीयता र विश्व शासन सुधारका विषयसँग सहकार्य गर्दै पनि आफ्नो स्वतन्त्र कूटनीतिक स्थान सुरक्षित राखेको छ।

नयाँ दिल्ली सम्मेलनमा मोदीले विभिन्न सदस्य राष्ट्रका नेतासँग गरेको संवादले भारतको बढ्दो अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीतिक पहुँच पनि देखाएको छ। विस्तारित ब्रिक्समा एशिया, अफ्रिका, मध्यपूर्व र ल्याटिन अमेरिकाका देशको सहभागिता बढ्दै जाँदा भारतले यी क्षेत्रसँग व्यापार, ऊर्जा, प्रविधि, औषधि, डिजिटल सेवा र विकास साझेदारी विस्तार गर्ने ठूलो अवसर देखेको छ।

अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमका लागि मोदीको महत्व यही सन्तुलनमा निहित छ। सी चिनफिङ चीनको आर्थिक तथा औद्योगिक शक्तिको प्रतिनिधित्व गर्छन्, भ्लादिमिर पुटिन रुसको रणनीतिक प्रभावको, भने मोदीले विभिन्न शक्ति केन्द्रबीच संवाद कायम गर्दै ब्रिक्सलाई व्यावहारिक सहकार्यतर्फ अघि बढाउने भारतको भूमिका प्रस्तुत गरेका छन्।

नयाँ दिल्लीबाट देखिएको सकारात्मक सन्देश स्पष्ट छ। भारत ब्रिक्सभित्र केवल ठूलो अर्थतन्त्रका रूपमा मात्र होइन, सहमति निर्माण गर्ने, विभिन्न दृष्टिकोण जोड्ने र विश्व दक्षिणको विकास प्राथमिकतालाई अन्तर्राष्ट्रिय कार्यसूचीमा राख्ने शक्तिका रूपमा अघि बढिरहेको छ। यही कारण नरेन्द्र मोदीको भूमिका सम्मेलनको आयोजक नेताको औपचारिक जिम्मेवारीभन्दा धेरै व्यापक बनेको छ।

ब्रिक्सको भविष्यमा चीनको आर्थिक क्षमता, रुसको रणनीतिक प्रभाव र भारतको कूटनीतिक सन्तुलन तीन महत्वपूर्ण आधार बन्न सक्छन्। नयाँ दिल्ली सम्मेलनले यी तीनै शक्तिबीच संवाद सम्भव रहेको र मतभिन्नताबीच पनि साझा विकास तथा बहुपक्षीय सहकार्यका लागि ठाउँ बाँकी रहेको सन्देश दिएको छ। यस प्रक्रियामा मोदीको भूमिका ब्रिक्सको विस्तार र प्रभावलाई व्यवहारिक दिशातर्फ अघि बढाउने प्रमुख राजनीतिक तत्वका रूपमा देखिएको छ।