सार्वजनिक पुस्तकालयमा राज्यको लगानी किन आवश्यक छ?

लक्की चन्द

कुनै पनि समाजमा ज्ञानको पहुँच विद्यालय र विश्वविद्यालयमा मात्र सीमित हुँदैन। विद्यार्थीले पाठ्यक्रमबाहिर पढ्न, किसानले नयाँ प्रविधिबारे बुझ्न, रोजगारी खोजिरहेका युवाले तयारी गर्न र ज्येष्ठ नागरिकले अध्ययन तथा संवाद जारी राख्न सक्ने साझा स्थान चाहिन्छ। सार्वजनिक पुस्तकालयले यस्तो अवसर दिन सक्छ। तर यसलाई विकासको आवश्यक पूर्वाधार मान्ने सोच अझै बलियो बनेको छैन।

पुस्तकालय भनेको पुस्तक थुपारिएको कोठा मात्र होइन। नियमित खुल्ने समय, प्रशिक्षित कर्मचारी, अद्यावधिक सामग्री, शान्त अध्ययनस्थल र सबैका लागि सहज पहुँच भए मात्रै यसको सार्वजनिक उपयोगिता स्थापित हुन्छ। कतिपय स्थानमा भवन निर्माण भएपछि सञ्चालन खर्च, पुस्तक खरिद र मर्मतको व्यवस्था नै छुट्ने गरेको छ। यस्तो अवस्थामा उद्घाटनको दिन देखिएको उत्साह दीर्घकालीन सेवामा परिणत हुँदैन।

स्थानीय सरकारले आफ्ना समुदायको आवश्यकता बुझेर पुस्तकालय सञ्चालन गर्न सक्छन्। विद्यालयका विद्यार्थीका लागि सन्दर्भ सामग्री, प्रतिस्पर्धात्मक परीक्षाका लागि उपयोगी पुस्तक, स्थानीय भाषा र इतिहासका अभिलेख तथा सर्वसाधारणका लागि समाचारपत्र उपलब्ध गराउन सकिन्छ। इन्टरनेट र डिजिटल सामग्री थप्दा सूचना खोज्ने सुविधा विस्तार हुन्छ। तर डिजिटल सेवा थप्ने नाममा पुस्तक, कर्मचारी र भौतिक अध्ययनस्थलको महत्त्व घटाउनु उचित हुँदैन।

पुस्तकालयको प्रभाव त्यसले कति पुस्तक राखेको छ भन्ने सङ्ख्याले मात्र मापन गर्न मिल्दैन। दिनहुँ कति मानिस आउँछन्, कुन समूहको पहुँच पुगेको छैन, सामग्री कति उपयोगी छ र पाठकको सुझावअनुसार सेवा बदलिएको छ कि छैन भन्ने कुरा पनि हेर्नुपर्छ। महिला, अपाङ्गता भएका व्यक्ति तथा घरमा पढ्ने उपयुक्त ठाउँ नभएका विद्यार्थीले सहज रूपमा प्रयोग गर्न सक्ने वातावरण निर्माण गर्नु स्थानीय सरकारको जिम्मेवारी हो।

राज्यले प्रत्येक स्थानमा एउटै ढाँचाको ठूलो भवन बनाउनुपर्ने छैन। विद्यमान सामुदायिक भवन वा विद्यालयसँग सहकार्य गरेर पनि पुस्तकालय सेवा विस्तार गर्न सकिन्छ। त्यसका लागि वार्षिक बजेट, स्पष्ट सञ्चालन जिम्मेवारी र नियमित मूल्याङ्कन चाहिन्छ। ज्ञानमा सार्वजनिक लगानीको प्रतिफल तुरुन्तै देखिँदैन, तर अध्ययन गर्ने अवसर बढ्दा नागरिकको क्षमता र सार्वजनिक बहसको गुणस्तर दुवै बलियो हुन्छ। पुस्तकालयलाई समारोहको आयोजना होइन, निरन्तर चल्ने सार्वजनिक सेवाका रूपमा स्थापित गर्ने समय आएको छ।