अवसर, उत्तरदायित्व र पुस्तान्तरण : कम्युनिस्ट राजनीतिमा आत्मसंयमको दुर्लभ सन्देश

# अविनाश शर्मा

नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनको इतिहास संघर्ष, त्याग र सत्तासम्मको लामो यात्राले बनेको छ। यही यात्राको क्रममा जन्मिएका धेरै नेताहरूले क्रान्ति, संविधान निर्माण र संसदीय अभ्यासका विभिन्न चरणमा निर्णायक भूमिका खेले। तर आन्दोलनको अर्को महत्त्वपूर्ण प्रश्न सधैं अलपत्र रहँदै आएको छ, नेतृत्वको पुस्तान्तरण कसरी, कहिले र कसको जिम्मेवारीमा? यही प्रश्नको सन्दर्भमा नेकपा माओवादीको तर्फबाट पहिलो संविधानसभाका उपसभामुख, पछि सांसद र हाल नेपाली कम्युनिस्ट पार्टीका नेता पूर्णा सुवेदीले सामाजिक सञ्जालमार्फत सार्वजनिक गरेको धारणा असाधारण रूपमा अर्थपूर्ण देखिन्छ।

उक्त विचार कुनै औपचारिक घोषणापत्र होइन, न त निर्वाचन रणनीतिको हिस्सा मात्र हो। बरु, यो विचार नेपाली वाम राजनीतिमा दुर्लभ देखिने आत्मसंयम, अवसरबोध र वैचारिक उत्तरदायित्वको उदाहरण हो। आगामी निर्वाचनमा प्रत्यक्ष वा समानुपातिक उम्मेदवार बन्ने विषयमा उठेका जिज्ञासालाई सम्बोधन गर्दै उनले स्पष्ट रूपमा भनेकी छन्- आफूले संविधानसभा र प्रतिनिधिसभामार्फत महत्वपूर्ण जिम्मेवारी पूरा गरिसकेको अवस्थामा अब अवसर नयाँ, ऊर्जाशील युवालाई दिनुपर्छ। यो भनाइ सरल देखिए पनि यसको राजनीतिक अर्थ गहिरो छ।

पहिलो कुरा, यो विचार सत्ता र पदलाई व्यक्तिगत अधिकार होइन, सामूहिक जिम्मेवारीका रूपमा बुझ्ने कम्युनिस्ट मूल्यसँग मेल खान्छ। व्यवहारमा भने, यही मूल्य नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनमा सबैभन्दा धेरै उल्लंघन भएको देखिन्छ। दशकौंसम्म एउटै अनुहार संसद, सरकार र पार्टी संरचनामा दोहोरिनु सामान्य अभ्यास बनेको छ। समानुपातिक प्रणाली, जुन समावेशीता र नयाँ प्रतिनिधित्वका लागि ल्याइएको थियो, धेरैजसो अवस्थामा पुरानै नेतृत्वलाई सुरक्षित अवतरण गराउने माध्यममा सीमित भएको यथार्थ छ।

यस्तो पृष्ठभूमिमा, “पहिला अवसर पाइसकेकाले युवालाई अगाडि बढाउनुपर्छ” भन्ने धारणा केवल व्यक्तिगत निर्णय होइन, प्रणालीगत आत्मआलोचना पनि हो। यसले पार्टीभित्र मात्रै होइन, समग्र वाम राजनीतिभित्र व्याप्त अवसरको असमान वितरणमाथि प्रश्न उठाउँछ। राजनीतिक अनुभवको मूल्य अस्वीकार नगरी, त्यसलाई मार्गदर्शन र संरक्षणमा रूपान्तरण गर्ने प्रस्ताव आफैंमा परिपक्व राजनीतिक सोचको संकेत हो।

दोस्रो, यो सन्देश युवा सहभागिताको नाराभन्दा एक कदम अगाडि जान्छ। नेपालका प्रायः सबै दलले युवालाई “भोलिको नेतृत्व” भन्छन्, तर व्यवहारमा “आजको उम्मेदवार” बन्न दिंदैनन्। युवालाई झण्डा बोक्ने, सामाजिक सञ्जाल चलाउने र भीड व्यवस्थापन गर्ने भूमिकामा सीमित राखिन्छ। तर यहाँ प्रस्तुत विचारले युवालाई प्रत्यक्ष राजनीतिक प्रतिस्पर्धामा अगाडि ल्याउनुपर्ने स्पष्ट आग्रह गर्छ। यसले युवा शक्तिलाई प्रतीकात्मक होइन, निर्णायक भूमिकामा स्वीकार्ने मानसिकता देखाउँछ।

तेस्रो, यो दृष्टिकोण कम्युनिस्ट आन्दोलनको दीर्घकालीन अस्तित्वसँग जोडिएको छ। संसारभरका वाम आन्दोलनहरू एकपछि अर्को गर्दै कमजोर हुनुको एउटा मुख्य कारण समयमै पुस्तान्तरण गर्न नसक्नु हो। जब पार्टीहरू नेतृत्वको पुनरुत्पादनमा असफल हुन्छन्, तब उनीहरू जनतासँगको संवाद गुमाउँछन्। नेपालमा पनि वाम आन्दोलनमाथि बढ्दो असन्तोषको एउटा कारण यही हो, नेतृत्व पुरानो, भाषा पुरानो र समाधान झन् पुरानो।

यही सन्दर्भमा, अनुभव बोकेका नेताले स्वेच्छाले पछि हटेर युवालाई अगाडि बढाउने प्रस्ताव गर्नु केवल नैतिक कदम होइन, रणनीतिक आवश्यकता पनि हो। यसले पार्टीलाई नयाँ सामाजिक यथार्थसँग जोड्न, नयाँ मुद्दा समेट्न र नयाँ सामाजिक यथार्थसँग जोड्न, नयाँ मुद्दा समेट्न र नयाँ मतदातासँग संवाद गर्न मद्दत गर्छ। अनुभवी नेतृत्वको भूमिका यहाँ समाप्त हुँदैन; बरु, त्यो भूमिका मार्गदर्शक, संरक्षक र वैचारिक सन्तुलकको रूपमा पुनःपरिभाषित हुन्छ।

चौथो, यो विचारले व्यक्तिवादी राजनीतिमाथि सूक्ष्म प्रहार गर्छ। नेपाली राजनीतिमा “म नभए पार्टी चल्दैन” भन्ने अहंकार व्यापक छ। यस्तो सोचले संस्थागत विकासलाई अवरुद्ध गर्छ र पार्टीलाई व्यक्तिको छायाँमा सीमित बनाउँछ। प्रस्तुत विचारले भने ठीक उल्टो सन्देश दिन्छ, व्यक्ति भन्दा संस्था ठूलो हुन्छ, र संस्थाको भविष्य नयाँ पुस्तासँग सुरक्षित हुन्छ।

तर, यो विचारलाई केवल व्यक्तिगत सद्भावनामा सीमित राखेर पुग्दैन। चुनौती यहाँबाट सुरु हुन्छ। के पार्टी संरचनाले वास्तवमै युवालाई उम्मेदवार बनाउने साहस गर्छ? के टिकट वितरण, आन्तरिक शक्ति सन्तुलन र संसाधनको पहुँचमा वास्तविक परिवर्तन आउँछ? यदि यस्तो विचार व्यवहारमा रूपान्तरण भएन भने, यो पनि सामाजिक सञ्जालको अर्को नैतिक वक्तव्यमा सीमित हुने खतरा रहन्छ।

अन्ततः, यो विचार नेपाली कम्युनिस्ट राजनीतिका लागि एउटा सम्भावित मोड हो। यसले देखाउँछ कि आत्मसंयम कमजोरी होइन, राजनीतिक परिपक्वता हो। अवसर छोड्नु हार होइन, दीर्घकालीन जितको तयारी हो। यदि यस्तो सोच व्यक्तिगत सीमाबाट बाहिर निस्किएर पार्टी नीति र अभ्यासमा रूपान्तरण भयो भने, नेपाली वाम आन्दोलनले नयाँ जीवन पाउन सक्छ।

आजको प्रश्न केवल को उम्मेदवार बन्छ भन्ने होइन, कुन मूल्यले राजनीति निर्देशित गर्छ भन्ने हो। यही प्रश्नको जवाफ खोज्ने प्रयासका रूपमा यो विचारलाई गम्भीरतापूर्वक लिन आवश्यक छ, न केवल प्रशंसा गर्न, तर अनुकरण गर्न।