जाजरकोटको निर्वाचन खेल: शक्ति गणित, पार्टी परिवर्तन र स्थानीय–प्रदेश राजनीति

# अविनाश शर्मा 

नेपालको राजनीतिक परिदृश्यमा स्थानीय निर्वाचन केवल मतदाता र उम्मेदवारको खेल मात्र होइन। यसको पछाडि दलगत रणनीति, शक्ति सन्तुलन र प्रदेश–केन्द्रिय गणितले निर्णायक भूमिका खेल्छ। वरिष्ठ पत्रकार हरिहरसिंह राठौरले फेसबुकमा सार्वजनिक गरेको विचारमा जाजरकोटको हालको राजनीतिक अवस्थालाई प्रस्ट पारेका छन्। उनले संकेत गरेका कुरा स्थानीय निर्वाचन, सांसदको उपस्थितिबाट हुने वास्तविक प्रतिनिधित्व, पार्टी परिवर्तन र प्रदेशीय रणनीतिका गहन अर्थ र परिणामलाई उजागर गर्छन्।

राठौरको भनाइ अनुसार, “क्यानाम जाजरकोटमा जो सासद भयेनि हाजिर गर्ने मात्रै हुन।” यसले सांसद बन्ने मात्र पर्याप्त छैन, उनीहरूले आफ्नो निर्वाचन क्षेत्रको वास्तविक प्रतिनिधित्व गर्न सक्नुपर्छ भन्ने सन्देश दिन्छ। चुनाव जित्ने र पदमा बस्ने मात्र होइन, स्थानीय जनतासँग निरन्तर संवाद र सक्रियता निर्वाचित प्रतिनिधिको आधारभूत जिम्मेवारी हो। यदि प्रतिनिधि केवल उपस्थिति मात्र देखाउने हो भने, निर्वाचनको वास्तविक अर्थ कम हुन्छ।

उनले यसलाई अझ स्पष्ट बनाउँदै लेख्छन्, “शक्ति बस्नेतले जितेर माओवादी पार्टीमा जान परे मौकाले फेरि मन्त्री होलान।” यसले नेपालमा दल परिवर्तनको चलन र व्यक्तिगत राजनीतिक लाभको अभ्यासलाई संकेत गर्छ। चुनाव जित्ने वित्तिकै राजनीतिक दल परिवर्तन गर्नु, सम्भावित मन्त्री पद वा अन्य सरकारी लाभको सम्भावनासँग जोडिन्छ। यसले देखाउँछ कि धेरै पटक नेपाली राजनीति दल निष्ठाभन्दा अवसरवादमा केन्द्रित हुन्छ।

राठौरले थप टिप्पणी गरेका छन्, “मन्त्री हुनु नहुनुमा जिल्लालाई मतलब छैन, बलियो शक्ति ढाल्न एमालेलाई माथि पठाएर नेकाले दुबै प्रदेश लिए हुन्छ।” यहाँ स्थानीय–प्रदेश स्तरको शक्ति गणित स्पष्ट हुन्छ।

यदि कुनै उम्मेदवारले स्थानीय तहमा बलियो जनसमर्थन जुटाउन सकेन भने, दलले उनीहरूलाई अर्को पार्टी मार्फत प्रदेशीय सत्ता र प्रभाव कायम राख्ने रणनीति अपनाउन सक्छ।

यसले जनताको मतसंग्रह र निर्वाचन नतिजालाई प्रभावित गर्ने मात्र होइन, प्रदेश सरकारमा गठबन्धनको गणित पनि तय गर्छ।

उनको अन्तिम टिप्पणी, “नत्र जस्ले जिते पनि आयाराम गयाराम हुने हो। जिल्ला १९ बाट २० कैले हुने छैन।” ले देखाउँछ कि स्थानीय निर्वाचन प्रणालीमा अस्थिरता र अनिश्चितता कायम छ।

जित्ने मात्र होइन, दलको रणनीति, गठबन्धन र शक्ति हस्तान्तरणले वास्तविक नतिजामा ठूलो प्रभाव पार्दछ।

यसले लोकतन्त्रको स्थानीय आधारमा चुनौती प्रस्तुत गर्दछ, किनभने जनताको मत सधैं निर्णायक हुँदैन।

यस दृष्टिकोणबाट विश्लेषण गर्दा, जाजरकोटको स्थानीय निर्वाचनले नेपालको राजनीति र लोकतान्त्रिक अभ्यासको तीन प्रमुख पक्ष उजागर गर्छ:

१. प्रतिनिधि र जनता सम्बन्ध: जित्नु मात्र प्रतिनिधित्व होइन; सक्रियता, विकास कार्य र जनसंपर्कले मात्रै स्थायी प्रभाव पार्छ।
२. दलगत रणनीति र पार्टी परिवर्तन: स्थानीय निर्वाचनमा जीतले मात्र भविष्यको राजनीतिक अवसर सुनिश्चित गर्दैन। दल परिवर्तन वा गठबन्धनले प्रदेश–केन्द्र स्तरमा अवसर र शक्ति प्रदान गर्छ।
३. स्थानीय–प्रदेश गणितको जटिलता: जिल्लास्तरको नतिजाले मात्र प्रदेश सरकारको संरचना र नीति निर्धारणमा असर पार्छ। यसरी, स्थानीय निर्वाचनको परिणाम केवल स्थानीय तहमा सीमित हुँदैन।

जाजरकोटमा देखिएको यो अवस्था नेपालको दलगत राजनीति र लोकतन्त्रको अभ्यासमा गम्भीर संकेत हो। निर्वाचन जित्ने मात्र व्यक्तिको राजनीतिक स्थिरता र प्रभाव सुनिश्चित गर्दैन। सासद वा स्थानीय प्रतिनिधिले जनताको सेवा, सक्रियता र जिम्मेवारीपूर्ण उपस्थितिलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। त्यस्तै, दलगत रणनीति, गठबन्धन र पार्टी परिवर्तनले स्थानीय निर्वाचनको वास्तविक अर्थलाई प्रभावित गर्नसक्छ।

विश्लेषकहरूको दृष्टि अनुसार, जाजरकोटको उदाहरणले सम्पूर्ण नेपालमा स्थानीय–प्रदेश राजनीति कसरी जटिल र संवेदनशील छ भन्ने देखाउँछ। यदि दलहरूले अवसरवाद र गठबन्धनको राजनीतिलाई प्राथमिकता दिने होभने, लोकतान्त्रिक अभ्यास कमजोर हुने खतरा रहन्छ।

निष्कर्षमा, जाजरकोटको निर्वाचन केवल मतदाता र उम्मेदवारको खेल होइन। यो शक्ति गणित, पार्टी रणनीति, दल परिवर्तन र प्रदेशीय प्रभावको जटिल नेटवर्क हो। हरिहरसिंह राठौरको टिप्पणीले यो स्पष्ट पारेको छ कि नेपालमा स्थानीय निर्वाचनको वास्तविक मूल्य तब मात्र कायम रहन्छ जब प्रतिनिधिहरू जनताको पक्षमा सक्रिय हुन्छन्, दलहरूको नीति पारदर्शी हुन्छ, र शक्ति हस्तान्तरण लोकतन्त्रको मूल आधारसँग मेल खान्छ।