सात दशकको नेपाल–रुस सम्बन्ध : कूटनीति, शिक्षा र संस्कृतिको त्रिपक्षीय जगमा नयाँ अध्यायको खोजी

काठमाडौं । नेपाल र रुसबीचको सम्बन्ध झन्डै सात दशकको यात्रामा कूटनीति, शिक्षा, संस्कृति र अर्थशास्त्रले एकअर्कालाई निरन्तर सुदृढ बनाउँदै आएका छन्। यो सम्बन्ध सन् १९५६ मा तत्कालीन सोभियत सङ्घ र नेपालबीच कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापनासँगै सुरु भएको थियो। सोभियत सङ्घ विघटनपछि पनि रुस र नेपालबीचको सम्बन्धले निरन्तरता पाइरह्यो, यद्यपि विश्व राजनीतिको बदलिँदो परिवेशमा यसले नयाँ आयाम लिँदै गयो।

पूर्व कूटनीतिज्ञ तथा अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धका जानकार राजीव न्यौपानेले हालै प्रकाशित एक लेखमा उल्लेख गरेअनुसार, नेपाल र रुसबीचको यो सम्बन्ध केवल औपचारिक कूटनीतिमा मात्र सीमित छैन। शिक्षा र संस्कृतिले यसलाई गहिरो र जनस्तरसम्म फैलिएको बनाएको छ। सोभियत तथा रुसी सरकारी छात्रवृत्तिमा अध्ययन गरेका हजारौं नेपाली विद्यार्थीहरू आज नेपालका विभिन्न क्षेत्रमा महत्त्वपूर्ण भूमिकामा छन्। चिकित्सा, इन्जिनियरिङ, विज्ञान र प्रविधिका क्षेत्रमा रुसमा अध्ययन गरेका नेपालीहरूले स्वदेश फर्केर राष्ट्र निर्माणमा योगदान दिइरहेका छन्।

सांस्कृतिक आदानप्रदान पनि दुई देशबीचको सम्बन्धको बलियो आधार बनेको छ। रुसी सांस्कृतिक केन्द्र (रसियन हाउस) ले काठमाडौंमा दशकौंदेखि नेपाली जनतालाई रुसी भाषा, साहित्य, सङ्गीत र कलासँग परिचित गराउँदै आएको छ। पछिल्लो समय, रुसी सरकारले नेपाली विद्यार्थीहरूका लागि छात्रवृत्तिको सङ्ख्या बढाएको छ र एयरोस्पेस, आणविक ऊर्जा र सूचना प्रविधिजस्ता नयाँ क्षेत्रहरूमा पनि सहकार्यको ढोका खोलेको छ।

न्यौपाने लेख्छन्, “आज विश्व नयाँ वैश्विक परिवर्तनको चरणमा प्रवेश गरिरहेको बेला, सहकार्यको यो तहगत इतिहासले दुई देशलाई केवल ऐतिहासिक निरन्तरता जोगाउन मात्र होइन, व्यापार र लगानीदेखि विज्ञान, प्रविधि र मानवीय सम्बन्धसम्मका नयाँ वृद्धिका क्षेत्रहरू पहिचान गर्न पनि सक्षम बनाउँछ।”

नेपालले रुससँगको सम्बन्धलाई परम्परागत मित्रताको दायराभन्दा माथि उठाएर आर्थिक र प्राविधिक सहकार्यको नयाँ आयाममा प्रवेश गर्नुपर्ने बेला आएको विज्ञहरूको भनाइ छ। रुसी प्रविधि र नेपालको जनशक्तिलाई जोड्न सके दुवै पक्षलाई लाभदायक हुने सम्भावना छ। विशेषगरी, जलविद्युत, पर्यटन, कृषि प्रशोधन र सूचना प्रविधिका क्षेत्रमा दुई देशबीच सहकार्यको प्रशस्त सम्भावना रहेको विश्लेषकहरू बताउँछन्। रुसले हालै दक्षिणपूर्वी एसियामा आफ्नो उपस्थिति बढाइरहेको सन्दर्भमा नेपालसँगको सम्बन्धलाई पनि नयाँ ढङ्गले अगाडि बढाउन चाहेको सङ्केत देखिन्छ।

सात दशकको यो यात्रामा नेपाल–रुस सम्बन्धले धेरै उतारचढाव देखेको छ। तर, दुई देशबीचको मित्रता, आपसी सम्मान र सहकार्यको भावना निरन्तर कायम रहेको छ। अबको आवश्यकता भनेको यसलाई नयाँ युगको मागअनुसार पुनर्परिभाषित गर्दै, दुवै देशका जनताको जीवनस्तरमा सुधार ल्याउने ठोस परियोजना र सहकार्यमा रूपान्तरण गर्नु हो। न्यौपानेको लेखले यसै दिशामा बहसको सुरुआत गरेको छ, जसले दुई देशबीचको सम्बन्धलाई नयाँ उचाइमा पुर्याउन मार्गदर्शन गर्न सक्छ।