युरिक एसिड र बाथ : कारण, लक्षण, निदान, उपचार र खानपिनमा अपनाउनुपर्ने सावधानी

एड्रियन मर्सर

युरिक एसिड बढ्नु र गाउट एउटै होइन

हातखुट्टाका जोर्नी अचानक असह्य दुख्ने, विशेषगरी राति ठूलो खुट्टाको औँलाको फेद रातो भएर सुन्निने, पोल्ने र छुँदा समेत सहन नसकिने अवस्था धेरैले सामान्य रूपमा “युरिक एसिड बढेको” भनेर बुझ्ने गर्छन्। तर रगतमा युरिक एसिडको मात्रा बढ्नु र युरिक एसिडका क्रिस्टलका कारण हुने गाउट बाथ एउटै अवस्था होइन। युरिक एसिड बढेका सबै व्यक्तिलाई गाउट हुँदैन र जोर्नी दुख्ने सबै समस्या पनि युरिक एसिडका कारण हुँदैनन्।

शरीरमा प्युरिन नामक पदार्थ टुक्रिँदा युरिक एसिड बन्छ। प्युरिन शरीरका कोषमा स्वाभाविक रूपमा पाइन्छ र केही खानेकुराबाट पनि प्राप्त हुन्छ। बनेको युरिक एसिडको ठूलो हिस्सा मिर्गौलाले पिसाबमार्फत बाहिर निकाल्छ। शरीरमा यसको उत्पादन धेरै भयो वा मिर्गौलाले पर्याप्त मात्रामा बाहिर निकाल्न सकेन भने रगतमा युरिक एसिडको मात्रा बढ्छ। यस अवस्थालाई हाइपरयुरिसेमिया भनिन्छ।

रगतमा युरिक एसिड लामो समय उच्च रहँदा मोनोसोडियम युरेटका साना क्रिस्टल जोर्नी र आसपासका तन्तुमा जम्मा हुन सक्छन्। शरीरको प्रतिरक्षा प्रणालीले ती क्रिस्टलविरुद्ध तीव्र प्रतिक्रिया जनाउँदा अचानक अत्यन्त पीडादायी सुजन उत्पन्न हुन्छ। यही अवस्थालाई गाउट भनिन्छ।

गाउटको आक्रमण कसरी देखिन्छ?

गाउटको आक्रमण प्रायः एकाएक शुरु हुन्छ। मानिस राति सामान्य अवस्थामा सुतेको हुन सक्छ तर मध्यरात वा बिहानतिर एउटा जोर्नी असह्य रूपमा दुख्न थाल्न सक्छ। सबैभन्दा धेरै ठूलो खुट्टाको औँलाको फेद प्रभावित हुन्छ। तर घुँडा, गोलीगाँठो, पैताला, कुहिनो, नाडी र औँलाका अन्य जोर्नीमा पनि समस्या देखिन सक्छ।

प्रभावित जोर्नी रातो, तातो र सुन्निएको हुन्छ। सामान्य कपडाले छोए पनि पीडा असह्य हुन सक्छ। पहिलो आक्रमण केही दिन वा एक दुई सातामा कम हुन सक्छ। त्यसपछि लामो समय लक्षण नदेखिन पनि सक्छ। यही कारण धेरै बिरामीले रोग निको भएको ठान्छन्।

तर युरिक एसिड नियन्त्रण नभए आक्रमण फेरि दोहोरिन सक्छ। लामो समय उपचार नगरिए जोर्नी स्थायी रूपमा क्षतिग्रस्त हुन सक्छ र कान, औँला, कुहिनो तथा अन्य भागमा युरेट क्रिस्टलका गाँठा बन्न सक्छन्, जसलाई टोफस भनिन्छ।

सबै जोर्नी दुखाइ युरिक एसिड होइन

जोर्नी दुख्यो भन्दैमा सबैलाई गाउट भएको ठान्नु हुँदैन। रुमेटोइड आर्थराइटिस, ओस्टियोआर्थराइटिस, संक्रमणजन्य बाथ, चोटपटक तथा अन्य धेरै रोगले पनि जोर्नी दुखाउन सक्छन्।

विशेषगरी ज्वरोसँगै एउटा जोर्नी रातो, तातो र अत्यन्त दुखेको छ भने संक्रमणको सम्भावनासमेत हुन्छ। यस्तो अवस्थामा घरमै युरिक एसिडको औषधि खाएर बस्नु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ। सही कारण पहिचान नगरी उपचार शुरु गर्दा वास्तविक रोग छुट्न सक्छ।

कसलाई बढी जोखिम हुन्छ?

मोटोपना, उच्च रक्तचाप, मधुमेह, मेटाबोलिक सिन्ड्रोम, मिर्गौला रोग, अत्यधिक मदिरा सेवन र प्युरिन धेरै भएका खानेकुराको नियमित सेवनले गाउटको जोखिम बढाउन सक्छ। पुरुषमा सामान्यतः यसको जोखिम बढी हुन्छ। महिलामा रजोनिवृत्तिपछि जोखिम बढ्न सक्छ।

वंशाणुगत कारणले पनि केही परिवारमा युरिक एसिड बढ्ने प्रवृत्ति बढी देखिन्छ। शरीरको तौल धेरै हुनु र पेट वरिपरि बोसो बढी जम्नु पनि जोखिमसँग सम्बन्धित मानिन्छ।

केही औषधिले समेत युरिक एसिड बढाउन सक्छन्। विशेषगरी उच्च रक्तचापमा प्रयोग हुने केही पिसाब बढाउने औषधि, प्रत्यारोपणपछि दिइने केही औषधि र अन्य निश्चित उपचारले जोखिम बढाउन सक्छन्। तर नियमित औषधि खाइरहेका व्यक्तिले चिकित्सकको सल्लाहबिना औषधि बन्द गर्नु हुँदैन।

शरीरमा पानीको कमी, अचानक उपवास, अत्यधिक तौल घटाउने प्रयास, ठूलो चोटपटक, शल्यक्रिया वा गम्भीर रोगको अवस्थाले पनि संवेदनशील व्यक्तिमा गाउटको आक्रमण गराउन सक्छ।

मासु मात्रै दोषी होइन

युरिक एसिड केवल मासु खाँदा बढ्छ भन्ने धारणा अपूर्ण छ। शरीरभित्र हुने प्राकृतिक प्युरिन चयापचय यसको मुख्य स्रोत हो। धेरै व्यक्तिमा समस्या मिर्गौलाले आवश्यक मात्रामा युरिक एसिड बाहिर निकाल्न नसक्दा उत्पन्न हुन्छ।

तर खानपिनको प्रभाव महत्वपूर्ण हुन्छ। कलेजो, मिर्गौला र अन्य अंगको मासु, धेरै रातो मासु, केही समुद्री खाना, अत्यधिक मदिरा तथा चिनी र फ्रक्टोज धेरै भएका पेय पदार्थले जोखिम बढाउन सक्छन्।

यसको अर्थ सबै मासु पूर्ण रूपमा बन्द गर्नैपर्छ भन्ने होइन। मात्रा, आवृत्ति, व्यक्तिको तौल, मिर्गौलाको अवस्था र गाउटको इतिहासका आधारमा खानपिन समायोजन गर्नुपर्छ।

निदान कसरी गरिन्छ?

गाउटको निदानमा रगतको युरिक एसिड परीक्षण सामान्य रूपमा गरिन्छ। तर यही परीक्षणले मात्रै गाउट पुष्टि गर्दैन। तीव्र आक्रमण भइरहेका बेला पनि कहिलेकाहीँ रगतको युरिक एसिड सामान्य देखिन सक्छ।

त्यसैले रिपोर्ट सामान्य आयो भन्दैमा गाउट छैन भन्न मिल्दैन। अर्कोतर्फ युरिक एसिड उच्च देखियो भन्दैमा जोर्नीको दुखाइ त्यसैका कारण भएको निष्कर्ष पनि निकाल्न मिल्दैन।

आवश्यक अवस्थामा प्रभावित जोर्नीबाट तरल पदार्थ निकालेर सूक्ष्मदर्शीबाट युरेट क्रिस्टल खोजिन्छ। यो गाउट पुष्टि गर्ने सबैभन्दा विश्वसनीय विधिमध्ये एक हो। यसले गाउट र जोर्नीको संक्रमण छुट्याउन पनि मद्दत गर्छ।

केही अवस्थामा अल्ट्रासाउन्ड वा विशेष प्रकारको कम्प्युटर परीक्षणबाट जोर्नीमा युरेट क्रिस्टल जम्मा भएको अवस्था पहिचान गर्न सकिन्छ।

समग्र स्वास्थ्य जाँच किन आवश्यक छ?

गाउट भएका व्यक्तिमा मिर्गौलाको कार्यक्षमता, रक्तचाप, मधुमेह, रगतको बोसो तथा अन्य चयापचयसम्बन्धी जोखिमसमेत जाँच गर्नु उपयोगी हुन्छ। गाउटलाई केवल एउटा जोर्नीको रोग मानेर उपचार गर्नु पर्याप्त हुँदैन।

यो शरीरको समग्र चयापचय, तौल, रक्तचाप, मधुमेह र मिर्गौलाको अवस्थासँग पनि सम्बन्धित हुन सक्छ। त्यसैले उपचार गर्दा केवल युरिक एसिडको अंक हेर्ने होइन, बिरामीको सम्पूर्ण स्वास्थ्य अवस्था मूल्यांकन गर्नुपर्छ।

युरिक एसिडको लक्ष्य कति?

प्रयोगशालाले दिएको सामान्य युरिक एसिडको सीमा र गाउट उपचारको लक्ष्य फरक हुन सक्छ। गाउट पुष्टि भइसकेका र दीर्घकालीन उपचार आवश्यक भएका अधिकांश व्यक्तिमा रगतको युरिक एसिडलाई सामान्यतः ६ मिलिग्राम प्रतिडेसीलिटरभन्दा कम राख्ने लक्ष्य लिइन्छ।

टोफस वा गम्भीर गाउट भएका व्यक्तिमा चिकित्सकले अझ कम लक्ष्य निर्धारण गर्न सक्छन्। तर लक्षण नभएको व्यक्तिको युरिक एसिड अलि उच्च देखियो भन्दैमा सबैलाई औषधि दिनुपर्छ भन्ने होइन।

उपचारको निर्णय अघिल्ला गाउट आक्रमण, मिर्गौलाको अवस्था, पत्थरीको इतिहास, अन्य रोग तथा समग्र जोखिमका आधारमा गरिन्छ।

अचानक आक्रमण हुँदा के गर्ने?

गाउटको तीव्र आक्रमण हुँदा मुख्य उद्देश्य दुखाइ र सुजन नियन्त्रण गर्नु हो। बिरामीको उमेर, मिर्गौला, पेट, मुटु र अन्य रोगको अवस्था हेरेर चिकित्सकले सुजन कम गर्ने औषधि, कोल्चिसिन वा कोर्टिकोस्टेरोइडमध्ये उपयुक्त उपचार छनोट गर्न सक्छन्।

यस्ता औषधि सबै व्यक्तिका लागि समान रूपमा सुरक्षित हुँदैनन्। विशेषगरी मिर्गौला रोग, पेटको अल्सर, रक्तस्रावको जोखिम वा केही मुटुरोग भएका व्यक्तिले आफैं औषधि किन्नु हुँदैन।

आक्रमणको समयमा प्रभावित जोर्नीलाई आराम दिनु र केही समय चिसो सेक गर्नु उपयोगी हुन सक्छ। शरीरमा पानीको कमी हुन दिनु हुँदैन। तर मुटु वा मिर्गौलाको समस्याका कारण चिकित्सकले पानी सीमित गर्न भनेको छ भने त्यही निर्देशन पालना गर्नुपर्छ।

पहिलेदेखि चिकित्सकले युरिक एसिड घटाउने औषधि दिएका व्यक्तिले आक्रमण आयो भन्दैमा नियमित औषधि आफैं बन्द गर्नु हुँदैन।

दीर्घकालीन उपचार किन आवश्यक पर्छ?

पटकपटक गाउट हुने, टोफस बनेको, जोर्नी क्षतिग्रस्त भएको वा निश्चित उच्च जोखिम भएका व्यक्तिलाई युरिक एसिड घटाउने दीर्घकालीन उपचार आवश्यक पर्न सक्छ।

एलोप्युरिनोल धेरै प्रयोग हुने औषधिमध्ये एक हो। फेबक्सोस्ट्याटलगायत अन्य विकल्प पनि उपलब्ध छन्। कुन औषधि, कति मात्रा र कति समय प्रयोग गर्ने भन्ने निर्णय बिरामीको सम्पूर्ण स्वास्थ्य अवस्था हेरेर चिकित्सकले गर्नुपर्छ।

दीर्घकालीन उपचारको उद्देश्य रिपोर्टको एउटा अंक घटाउनु मात्र होइन। शरीरमा जम्मा भएका युरेट क्रिस्टल क्रमशः हटाउने, नयाँ क्रिस्टल बन्न नदिने, आक्रमण दोहोरिन नदिने र जोर्नी तथा मिर्गौलालाई दीर्घकालीन क्षतिबाट जोगाउनु यसको मुख्य लक्ष्य हो।

युरिक एसिड घटाउने औषधि शुरु गरेपछि सुरुका महिनामा केही व्यक्तिलाई गाउटको आक्रमण अस्थायी रूपमा बढ्न सक्छ। त्यसैले चिकित्सकले निश्चित समयका लागि आक्रमण रोक्ने अर्को औषधि पनि दिन सक्छन्।

खानपिनमा के परिवर्तन गर्ने?

खानपिन र जीवनशैली परिवर्तन उपचारको महत्वपूर्ण हिस्सा हो। स्वस्थ तौल कायम गर्नु सबैभन्दा उपयोगी दीर्घकालीन उपायमध्ये एक हो। तौल बढी भए क्रमशः घटाउनुपर्छ।

अचानक भोकै बस्ने, कठोर उपवास गर्ने वा छोटो समयमा धेरै तौल घटाउने प्रयासले उल्टै युरिक एसिड बढाउन सक्छ।

कलेजो, मिर्गौला तथा अन्य अंगको मासु सकेसम्म नखानु उचित हुन्छ। रातो मासुको मात्रा कम गर्नुपर्छ। केही समुद्री खाना पनि सीमित गर्नु राम्रो हुन्छ।

बियर र कडा मदिरा गाउटको जोखिमसँग विशेष रूपमा सम्बन्धित छन्। बारम्बार आक्रमण हुने व्यक्तिले मदिरा अत्यन्त सीमित गर्नु वा पूर्ण रूपमा छोड्नु उपयोगी हुन्छ।

चिनी मिसिएका चिसो पेय, ऊर्जा पेय, अत्यधिक मीठो जुस र फ्रक्टोज धेरै भएका पेयबाट बच्नु राम्रो हुन्छ। बोतल वा प्याकेटमा पाइने फलफूलका जुसलाई स्वस्थ भन्दै धेरै सेवन गर्नु उचित होइन। पूरै फलफूल खानु सामान्यतः राम्रो विकल्प हो।

के खान सकिन्छ?

कम बोसो भएका दूध तथा दुग्ध पदार्थ, सागसब्जी, फलफूल, साबुत अन्न र सन्तुलित भोजनलाई प्राथमिकता दिन सकिन्छ।

दाल र सागसब्जीमा प्युरिन हुने भएकाले ती सबै बन्द गर्नुपर्छ भन्ने पुरानो धारणा सही होइन। वनस्पतिजन्य प्युरिनको प्रभाव मासुजन्य स्रोतको जस्तो हुँदैन। अधिकांश व्यक्तिले चिकित्सकीय कारणबिना दाल, सिमी र सागसब्जी अनावश्यक रूपमा बन्द गर्नु पर्दैन।

खाना पूर्ण रूपमा निषेध गर्नेभन्दा मात्रा नियन्त्रण, सन्तुलन र स्वस्थ तौल कायम गर्नु बढी महत्वपूर्ण हुन्छ।

पानीको भूमिका

पानी पर्याप्त पिउनु उपयोगी हुन्छ। विशेषगरी गर्मी, व्यायाम वा धेरै पसिना जाने अवस्थामा शरीरमा पानीको कमी हुन दिनु हुँदैन।

पर्याप्त तरल पदार्थले मिर्गौलामार्फत युरिक एसिड बाहिर निकाल्न सहयोग पुर्‍याउन सक्छ र केही व्यक्तिमा पत्थरीको जोखिम कम गर्न पनि मद्दत गर्न सक्छ।

तर मुटु वा मिर्गौलाको गम्भीर रोग भएका व्यक्तिले आफूखुसी अत्यधिक पानी पिउनु हुँदैन। त्यस्तो अवस्थामा चिकित्सकले तोकेको दैनिक तरल पदार्थको मात्रा पालना गर्नु आवश्यक हुन्छ।

कागतीपानी, चेरी र घरेलु उपचारको वास्तविकता

कागतीपानी, चेरी वा अन्य केही खानेकुराले युरिक एसिड घटाउँछ भन्ने चर्चा धेरै हुने गर्छ। केही खाद्य बानीले सामान्य लाभ दिन सक्छन्, तर स्थापित गाउटको औषधिको विकल्पका रूपमा यिनलाई प्रयोग गर्नु हुँदैन।

“युरिक एसिड सफा गर्ने” दाबी गरिएका अनिश्चित जडीबुटी, चूर्ण वा पूरक पदार्थसमेत सावधानीबिना सेवन गर्नु उचित होइन। केही उत्पादनले उल्टै मिर्गौला वा कलेजोमा समस्या ल्याउन सक्छन्।

घरेलु उपायलाई सहयोगी जीवनशैलीका रूपमा लिन सकिन्छ, प्रमाणित उपचारको विकल्पका रूपमा होइन।

गाउट र मिर्गौलाको सम्बन्ध

युरिक एसिड र मिर्गौलाबीच गहिरो सम्बन्ध छ। मिर्गौलाले युरिक एसिड शरीरबाट बाहिर निकाल्ने भएकाले मिर्गौलाको कार्यक्षमता घट्दा रगतमा यसको मात्रा बढ्न सक्छ।

अर्कोतर्फ केही व्यक्तिमा युरिक एसिडको पत्थरी बन्ने जोखिमसमेत बढ्छ। त्यसैले बारम्बार गाउट हुने व्यक्तिले मिर्गौलाको परीक्षण र समग्र स्वास्थ्य मूल्यांकन नियमित रूपमा गराउनु उपयोगी हुन्छ।

पिसाबमा रगत देखिने, कम्मरमा अत्यन्त दुख्ने वा बारम्बार पत्थरी हुने समस्या भए युरिक एसिडसँग सम्बन्धित मिर्गौला समस्या पनि जाँच गर्नुपर्छ।

कहिले तुरुन्त अस्पताल जाने?

पहिलोपटक अचानक एउटा जोर्नी अत्यन्त रातो, तातो र सुन्निएको छ भने “युरिक एसिड हो” भन्दै घरमै उपचार गर्नु हुँदैन। जोर्नीको संक्रमण पनि यस्तै देखिन सक्छ र समयमै उपचार नभए गम्भीर समस्या उत्पन्न हुन सक्छ।

जोर्नी दुखाइसँगै ज्वरो, काम्ने, अत्यधिक कमजोरी वा स्वास्थ्य अवस्था बिग्रिएको छ भने तुरुन्त अस्पताल जानुपर्छ।

मिर्गौला रोग, मधुमेह, कमजोर प्रतिरक्षा प्रणाली, क्यान्सर उपचार वा हालै शल्यक्रिया भएका व्यक्तिले जोर्नी अचानक सुन्निएमा विशेष सावधानी अपनाउनुपर्छ।

सही उपचारले नियन्त्रण सम्भव

गाउट नियन्त्रण गर्न सकिने बाथ रोगमध्ये एक हो। सही निदान, नियमित अनुगमन, आवश्यक औषधि र उचित जीवनशैली अपनाए धेरै बिरामीले लामो समय आक्रमणबिनाको सामान्य जीवन बिताउन सक्छन्।

सबैभन्दा ठूलो समस्या रोगभन्दा गलत बुझाइ हुन सक्छ। रगतमा युरिक एसिड बढ्नु मात्र गाउट होइन। जोर्नी दुख्नु मात्र युरिक एसिड होइन। मासु बन्द गर्नु मात्र उपचार होइन। औषधि केही दिन खाएर रिपोर्ट घटेपछि आफैं बन्द गर्नु पनि समाधान होइन।

रोगको कारण पहिचान, सही परीक्षण, चिकित्सकीय उपचार, तौल नियन्त्रण, पर्याप्त पानी, मदिरा र अत्यधिक चिनीबाट दूरी तथा सन्तुलित खानपिन नै दीर्घकालीन नियन्त्रणको आधार हो।

युरिक एसिडको एउटा अंकलाई मात्र होइन, मानिसको समग्र स्वास्थ्यलाई उपचारको केन्द्रमा राख्नुपर्छ। यही दृष्टिकोण अपनाए गाउटको पीडा, जोर्नीको दीर्घकालीन क्षति र मिर्गौलासम्बन्धी जटिलताबाट धेरै हदसम्म बच्न सकिन्छ।