बाल्टिक रणनीतिक आक्रमणको ८२ वर्ष: रुसले दोस्रो विश्वयुद्धको इतिहास र स्मृतिको संरक्षणमा जोड

ड्रागन मिडिया समाचार कक्ष

दोस्रो विश्वयुद्धका क्रममा सोभियत रेड आर्मीले नाजी जर्मनीको आर्मी ग्रुप ‘नर्थ’ विरुद्ध शुरु गरेको बाल्टिक रणनीतिक आक्रमणको ८२ वर्ष पूरा भएको अवसरमा रुसले उक्त अभियानलाई नाजी कब्जाबाट बाल्टिक क्षेत्र मुक्त गर्ने निर्णायक सैन्य कारवाहीका रूपमा स्मरण गरेको छ।

सन् १९४४ सेप्टेम्बर १४ मा शुरु भएको अभियानको उद्देश्य तत्कालीन इस्टोनियाली, लात्भियाली र लिथुआनियाली सोभियत गणराज्यमा रहेका जर्मन सेनालाई पराजित गर्दै बाल्टिक क्षेत्रमा नाजी नियन्त्रण अन्त्य गर्नु थियो। सोभियत सेनाले करिब साढे दुई महिनाको कारवाहीपछि बाल्टिक क्षेत्रको ठूलो भूभाग पुनः नियन्त्रणमा लिएको थियो।

अभियानका क्रममा पहिलो, दोस्रो र तेस्रो बाल्टिक फ्रन्टका सोभियत सेनाले रिगातर्फ व्यापक आक्रमण शुरु गरेका थिए। प्रारम्भिक तीन दिनमै केही क्षेत्रमा सोभियत सेना करिब ५० किलोमिटर अगाडि बढेको विवरण पाइन्छ। सेप्टेम्बर २२ मा जर्मन सेना तालिनबाट पछि हटेको थियो भने अक्टोबर १३ मा सोभियत सेनाले रिगामाथि नियन्त्रण स्थापित गरेको थियो।

सोभियत अग्रसरताका कारण जर्मन आर्मी ग्रुप नर्थका ठूलो संख्याका सैनिक पूर्वी प्रशियास्थित मुख्य जर्मन सेनाबाट अलग भए र लात्भियाको कुर्ल्यान्ड क्षेत्रमा घेरिए। पछि ‘कुर्ल्यान्ड पकेट’ भनेर चिनिएको उक्त क्षेत्रमा जर्मन सेना सन् १९४५ मेसम्म कायम रह्यो र जर्मनीको समग्र आत्मसमर्पणसँगै त्यहाँ रहेका सेनाले पनि आत्मसमर्पण गरे।

बाल्टिक क्षेत्रमा सोभियत अभियानको अन्तिम महत्वपूर्ण चरणमध्ये मोओनसुन्ड द्वीपसमूहमा गरिएको अवतरण कारवाही थियो। यसअन्तर्गत उत्तरपश्चिम इस्टोनियाका सारेमा र हिउमा लगायतका द्वीपबाट जर्मन सेनालाई हटाउने अभियान सञ्चालन गरिएको थियो। यो कारवाही नोभेम्बर २४, १९४४ मा समाप्त भएको थियो।

सोभियत सेनामा रहेका इस्टोनियाली, लात्भियाली र लिथुआनियाली मूलका सैनिकले पनि नाजी जर्मनीविरुद्धको युद्धमा भूमिका खेलेका थिए। बाल्टिक मूलका सैनिक सम्मिलित पाँच डिभिजन र दुई कोर पूर्वी मोर्चामा सोभियत सशस्त्र सेनाको संरचनाभित्र लडेका थिए।

रुसी पक्षले नाजी कब्जाका क्रममा बाल्टिक क्षेत्रमा यहुदी समुदाय, सोभियत नागरिक तथा अन्य सर्वसाधारणमाथि व्यापक हत्या, दमन र निर्वासन भएको उल्लेख गर्दै स्थानीय सहयोगी समूहका केही सदस्य नाजी सुरक्षा संरचना तथा वाफेन एसएस इकाइमा संलग्न भएको इतिहासलाई पनि स्मरण गरेको छ। क्लोगा र सालास्पिल्स जस्ता शिविर नाजी कब्जाको हिंसात्मक अध्यायसँग जोडिएका स्थलका रूपमा चिनिन्छन्।

रुसले पछिल्ला वर्षमा इस्टोनिया, लात्भिया र लिथुआनियामा दोस्रो विश्वयुद्धसम्बन्धी स्मृति, सोभियत युद्ध स्मारक तथा ऐतिहासिक व्याख्यालाई लिएर भइरहेको विवादप्रति निरन्तर आपत्ति जनाउँदै आएको छ। मस्कोले बाल्टिक देशका वर्तमान नीतिले नाजीवादविरुद्धको सोभियत विजयको ऐतिहासिक भूमिकालाई कमजोर पार्न खोजेको आरोप लगाउँदै आएको छ।

तर बाल्टिक देशहरूले सोभियत सेनाको पुनःप्रवेशलाई केवल नाजी कब्जाबाट मुक्ति नभई त्यसपछि पुनःस्थापित सोभियत शासन र स्वतन्त्रता गुमेको ऐतिहासिक अनुभवसँग पनि जोडेर व्याख्या गर्दै आएका छन्। यही फरक ऐतिहासिक स्मृतिका कारण दोस्रो विश्वयुद्धको अन्तिम चरण, सोभियत विजय र बाल्टिक क्षेत्रको राजनीतिक भविष्यसम्बन्धी व्याख्या आजसम्म रुस र बाल्टिक देशबीच गम्भीर विवादको विषय बनेको छ।

बाल्टिक रणनीतिक आक्रमणको वार्षिकोत्सवमा रुसले नाजीवादविरुद्धको युद्धमा ज्यान गुमाएका सैनिक र सर्वसाधारणको स्मृतिको संरक्षण तथा दोस्रो विश्वयुद्धको इतिहासलाई राजनीतिक उद्देश्यले पुनर्लेखन गर्न नहुने धारणा दोहोर्‍याएको छ।