इरानको उच्च सैन्य सतर्कता र कूटनीतिक सम्भावना : पश्चिम एसियामा बढ्दो तनावको सन्तुलित चित्र

ड्रागन मिडिया समाचार कक्ष

पश्चिम एसियाको सुरक्षा अवस्था इरानको कथित ‘Code 100’ उच्च सैन्य सतर्कता, अमेरिकी सम्भावित सैन्य गतिविधि र जारी कूटनीतिक प्रयासका कारण थप संवेदनशील बनेको छ। विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमले ‘Code 100’ लाई इस्लामिक रिभोल्युसनरी गार्ड कोर, नियमित सेना र अन्य सुरक्षा संरचनालाई उच्च तयारीमा राख्ने सैन्य संकेतका रूपमा उल्लेख गरेका छन्। यद्यपि इरानी सरकार, सशस्त्र बल वा आधिकारिक समाचार संस्थाले ‘Code 100’ नाम प्रयोग गरेर यस्तो सतर्कता औपचारिक रूपमा घोषणा गरेको स्वतन्त्र पुष्टि भएको छैन।

उच्च सैन्य सतर्कताको अर्थ र सीमितता

प्रकाशित विवरणअनुसार ‘Code 100’ सम्भावित ठूलो सैन्य आक्रमणको सामना गर्न इरानी सुरक्षा संरचनालाई तत्काल प्रतिक्रिया दिन सक्ने अवस्थामा राख्ने उच्च तहको सतर्कता हो। यस्तो अवस्थामा सैनिक एकाइको प्रतिक्रिया समय घटाउने, कमान्ड तथा सञ्चार संयन्त्र सक्रिय राख्ने, संवेदनशील सैन्य संरचनाको सुरक्षा सुदृढ गर्ने तथा आवश्यक परे तत्काल प्रतिरक्षा र जवाफी कारबाहीका लागि तयार रहने व्यवस्था हुन सक्छ। तर ‘Code 100’ को आधिकारिक परिभाषा, तहगत संरचना र कार्यान्वयनसम्बन्धी विस्तृत इरानी सैन्य दस्तावेज सार्वजनिक रूपमा उपलब्ध छैन।

यस कारण उच्च सैन्य सतर्कताको रिपोर्टलाई सावधानीपूर्वक बुझ्न आवश्यक छ। सैन्य तयारी बढ्नु र युद्ध शुरु गर्ने राजनीतिक निर्णय हुनु एउटै कुरा होइन। ‘Code 100’ सक्रिय गरिएको भए पनि त्यसलाई युद्ध घोषणा वा तत्काल आक्रमणको आदेशका रूपमा बुझ्न मिल्दैन। यसको उद्देश्य सम्भावित आक्रमणबाट आश्चर्यचकित हुन नदिनु, कमान्ड संरचना सुरक्षित राख्नु र आवश्यक अवस्थामा तत्काल प्रतिरक्षा वा प्रतिकार गर्न सक्ने अवस्था कायम गर्नु हुन सक्छ।

इरानी चेतावनी र सैन्य गतिविधि

यसैबीच इरानको केन्द्रीय सैन्य कमान्डले अमेरिकाले केही क्षेत्रीय मुलुकको सहयोगमा इरानविरुद्ध पुनः सैन्य कारबाही शुरु गर्ने तयारी गरिरहेको सूचना प्राप्त भएको जनाएको छ। उसले नयाँ अमेरिकी आक्रमण भए अमेरिकी सैन्य आधार र हितविरुद्ध निरन्तर जवाफी कारबाही गरिने तथा आक्रमणमा आफ्नो भूभाग वा सुविधा उपलब्ध गराउने क्षेत्रीय मुलुकलाई समेत द्वन्द्वको पक्ष मानिने चेतावनी दिएको छ।

इरानी सैन्य तयारीसँगै स्थल सेनाको गतिविधि पनि बढाइएको रिपोर्ट आएको छ। इरानी समाचार संस्था फार्सलाई उद्धृत गर्दै प्रकाशित विवरणमा नियमित सेनाका एकाइहरू सीमा क्षेत्र तथा ओमानको खाडीतर्फको मकरान तटमा परिचालन गरिएको उल्लेख छ। विशेष बल, द्रुत प्रतिक्रिया एकाइ, यान्त्रिक सैन्य संरचना र तोपखाना परिचालन गरिएको बताइए पनि सैनिकको वास्तविक संख्या सार्वजनिक गरिएको छैन। अमेरिकाले स्थलमार्गबाट इरान प्रवेश गर्ने तयारी गरिरहेको प्रमाणसमेत सार्वजनिक भएको छैन।

यी गतिविधिले इरानले सम्भावित आक्रमणको जोखिमलाई गम्भीर रूपमा लिएको देखाउँछन्। तर तिनलाई तत्काल आक्रमणको पूर्वसूचना वा युद्ध विस्तारको निश्चित प्रमाणका रूपमा व्याख्या गर्नुअघि स्वतन्त्र पुष्टि र थप सन्दर्भ आवश्यक हुन्छ।

अमेरिकी गतिविधि र अनिश्चितता

यो घटनाक्रम अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प निर्धारित समयभन्दा पहिले क्याम्प डेभिडबाट ह्वाइट हाउस फर्किएको समयसँग जोडिएपछि थप चर्चामा आएको हो। उनको आकस्मिक फिर्तीलाई इरानको कथित ‘Code 100’ सँग जोडेर विभिन्न अनुमान गरिएका छन्। तर ह्वाइट हाउसले ट्रम्पको फिर्तीको कारण ‘Code 100’ वा इरानविरुद्ध सम्भावित सैन्य कारबाही भएको पुष्टि गरेको छैन। समयको संयोगलाई कारण र परिणामका रूपमा स्थापित गर्ने पर्याप्त प्रमाण अहिलेसम्म सार्वजनिक भएको छैन।

यसै समयमा अमेरिकाले पश्चिम एसियामा रहेका आफ्ना नागरिकलाई सुरक्षा अवस्था जटिल रहेको भन्दै थप सतर्कता अपनाउन आग्रह गरेको छ। सम्भावित अप्रत्याशित तनाव, हवाई क्षेत्र बन्द, उडान रद्द तथा यात्रामा अवरोध आउन सक्ने जोखिमबारे अमेरिकी सुरक्षा सूचनामा सचेत गराइएको छ। यी चेतावनीले क्षेत्रको जोखिम बढेको संकेत गरे पनि अमेरिकाले तत्काल इरानमाथि नयाँ आक्रमण गर्ने निर्णय गरिसकेको प्रमाणका रूपमा त्यसलाई लिन मिल्दैन।

होर्मुज जलडमरु र क्षेत्रीय जोखिम

सैन्य तनावको अर्को केन्द्र होर्मुज जलडमरु बनेको छ। फारसको खाडीलाई अरब सागर र विश्व बजारसँग जोड्ने यो समुद्री मार्ग विश्व ऊर्जा आपूर्तिका लागि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ। क्षेत्रमा सैन्य गतिविधि र जहाजमाथिका आक्रमण बढेपछि समुद्री यातायात प्रभावित भएको छ। यस्तो अवस्थामा तनाव थप बढे तेल तथा ग्यास आपूर्ति, जहाज बीमा, समुद्री ढुवानी खर्च र विश्व ऊर्जा बजारमा प्रत्यक्ष प्रभाव पर्न सक्छ।

होर्मुजको सम्भावित अवरोधले क्षेत्रीय पक्षहरूबीचको सैन्य तनावलाई विश्वव्यापी आर्थिक जोखिमसँग जोड्न सक्छ। त्यसैले जलडमरुको सुरक्षा केवल इरान र अमेरिकाबीचको विवादको विषय नभई ऊर्जा आपूर्ति, अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार र समुद्री सुरक्षासँग सम्बन्धित व्यापक प्रश्न पनि हो।

कूटनीतिक विकल्प अझै खुला

तनावबीच कूटनीतिक ढोका भने पूर्ण रूपमा बन्द भएको छैन। इरानी पक्षले अमेरिकाले सैन्य दबाब घटाए र इरानी बन्दरगाहमाथिको नाकाबन्दी हटाए होर्मुज जलडमरु पुनः खोल्न तयार रहेको संकेत गरेको छ। संयुक्त राष्ट्रसङ्घ महासभाका लागि न्यूयोर्कमा रहेको इरानी प्रतिनिधिमण्डललाई कूटनीतिक वार्ता अघि बढाउने अधिकार रहेको र मध्यस्थकर्तामार्फत प्रस्ताव आदानप्रदान भइरहेको विवरण पनि सार्वजनिक भएको छ।

यी संकेतले सैन्य दबाबसँगै वार्ताको सम्भावना पनि कायम रहेको देखाउँछन्। इरानले एकातिर सम्भावित अमेरिकी आक्रमणको सामना गर्न उच्च सैन्य तयारी र कडा प्रतिकारको चेतावनी दिइरहेको छ भने अर्कोतिर स्वीकार्य शर्तमा कूटनीतिक वार्ताबाट तनाव घटाउने विकल्प खुला राखेको छ। सैन्य तयारी र वार्ताको समानान्तर प्रयोग प्रतिरोध क्षमता प्रदर्शन गर्दै कूटनीतिक दबाब सिर्जना गर्ने रणनीतिका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।

आगामी दिनका निर्णायक संकेत

‘Code 100’ सम्बन्धी रिपोर्टको वास्तविक गम्भीरता आगामी घटनाक्रमले स्पष्ट गर्नेछ। इरानी अधिकारीबाट यसको औपचारिक पुष्टि हुन्छ कि हुँदैन, अमेरिकी सैन्य तैनाथीमा असाधारण परिवर्तन आउँछ कि आउँदैन, इरानको मिसाइल तथा वायु प्रतिरक्षा संरचनामा थप गतिविधि देखिन्छ कि देखिँदैन, होर्मुज जलडमरुको अवस्था कसरी विकसित हुन्छ र न्यूयोर्कमा कूटनीतिक सम्पर्कले गति लिन्छ कि लिँदैन भन्ने संकेत महत्त्वपूर्ण हुनेछन्।

सैन्य गतिविधि र कूटनीतिक सम्पर्कलाई अलग-अलग होइन, परस्पर सम्बन्धित प्रक्रियाका रूपमा हेर्नुपर्ने हुन्छ। सैन्य तैनाथी बढे पनि वार्ता जारी रहन सक्छ, र कूटनीतिक सम्पर्क भइरहे पनि आकस्मिक सैन्य घटनाको जोखिम समाप्त हुँदैन। त्यसैले आगामी मूल्याङ्कनमा दाबी, आधिकारिक पुष्टि, स्वतन्त्र प्रमाण र व्यवहारिक गतिविधिबीचको भिन्नता स्पष्ट राख्नु आवश्यक हुनेछ।

निष्कर्ष : प्रतिरोध र संवादबीचको संवेदनशील चरण

अहिलेसम्म उपलब्ध प्रमाणका आधारमा इरान उच्च सैन्य तयारीमा रहेको र सम्भावित नयाँ अमेरिकी आक्रमणको कडा प्रतिकार गर्ने चेतावनी दिइरहेको तथ्य पुष्टि हुन्छ। तर ‘Code 100’ नामकै उच्चतम सैन्य सतर्कता औपचारिक रूपमा सक्रिय गरिएको दाबी स्वतन्त्र रूपमा पुष्टि भएको छैन। त्यसैले यसलाई युद्ध शुरु भएको संकेतभन्दा सम्भावित ठूलो सैन्य टकरावका लागि इरानले तयारी तीव्र बनाएको रिपोर्टका रूपमा बुझ्नु तथ्यगत रूपमा बढी सुरक्षित हुन्छ।

पश्चिम एसियाको अहिलेको अवस्था सैन्य प्रतिरोध र कूटनीतिक संवादबीचको अत्यन्त संवेदनशील चरणमा पुगेको छ। आगामी केही दिनमा हुने अमेरिकी र इरानी सैन्य गतिविधि तथा संयुक्त राष्ट्रसङ्घ महासभाको अवसरमा हुने कूटनीतिक सम्पर्कले यो तनाव नयाँ टकरावतर्फ जान्छ वा वार्ताबाट नियन्त्रणमा आउँछ भन्ने दिशा थप स्पष्ट गर्नेछ।