औषधिको जथाभावी प्रयोगले बढाउँदै एएमआरको जोखिम

ड्रागन मिडिया सम्वाददाता
एन्टिबायोटिकलगायत सङ्क्रमणविरुद्ध प्रयोग हुने औषधिको गलत र अनावश्यक प्रयोगले औषधि प्रतिरोधी सङ्क्रमणको जोखिम बढाएको स्वास्थ्यविज्ञहरूले बताएका छन्। औषधिले सूक्ष्मजीवलाई नियन्त्रण गर्न नसक्ने अवस्था बढ्दै जाँदा सामान्य सङ्क्रमणको उपचारसमेत कठिन हुन सक्छ।
एन्टिमाइक्रोबियल प्रतिरोध (एएमआर) भनेको औषधि सेवन गर्ने मानिसको शरीर प्रतिरोधी बन्नु होइन; ब्याक्टेरिया, भाइरस, ढुसी वा परजीवीजस्ता सूक्ष्मजीव औषधिको प्रभावबाट बच्न सक्ने गरी परिवर्तन हुनु हो। त्यसपछि ती सूक्ष्मजीवबाट हुने सङ्क्रमणको उपचारमा औषधि कम प्रभावकारी हुन वा काम गर्न छाड्न सक्छ।
विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले उद्धृत गरेको विश्वव्यापी रोगभारसम्बन्धी अध्ययनअनुसार सन् २०२१ मा ब्याक्टेरियाजन्य एएमआरसँग सम्बन्धित ४७ लाख १० हजार मृत्यु भएका थिए। तीमध्ये ११ लाख ४० हजार मृत्यु प्रत्यक्ष रूपमा एएमआरका कारण भएको अनुमान छ। अध्ययनले सन् २०२५ देखि २०५० सम्म ब्याक्टेरियाजन्य एएमआरका कारण विश्वभर ३ करोड ९० लाख मानिसको प्रत्यक्ष मृत्यु हुन सक्ने प्रक्षेपण गरेको छ।
स्वास्थ्य सेवा विभागका निमित्त महानिर्देशक डा. कृष्णप्रसाद पौडेलले एएमआरलाई “मौन महामारी”का रूपमा व्याख्या गर्दै पहिले प्रभावकारी रहेका औषधिले समेत कतिपय सङ्क्रमणमा काम गर्न छाडिरहेको बताएका छन्। उनका अनुसार सघन उपचार कक्षमा देखिने केही ब्याक्टेरियामा उपलब्ध एन्टिबायोटिक प्रभावहीन हुने अवस्था छ।
चिकित्सक वा स्वास्थ्यकर्मीको सिफारिसबिना एन्टिबायोटिक किन्नु र सेवन गर्नु, आवश्यक नभएको अवस्थामा प्रयोग गर्नु तथा स्वास्थ्यकर्मीले तोकेको मात्रा र अवधि पालना नगर्नुले समस्या बढाउन सक्छ। एन्टिबायोटिकले भाइरसबाट हुने रुघाखोकी वा फ्लुजस्ता रोगको उपचार गर्दैन। त्यसैले रोगको कारण नखुलेसम्म आफैँले एन्टिबायोटिक छानेर खानु हुँदैन।
नेपाल स्वास्थ्य अनुसन्धान परिषद्ले सन् २०२४ मा सार्वजनिक गरेको अध्ययनमा सर्वेक्षणमा सहभागी बहिरङ्ग सेवाका बिरामीमध्ये करिब २८ प्रतिशतले चिकित्सक वा स्वास्थ्यकर्मीको सिफारिसबिना एन्टिबायोटिक किनेको र २२ प्रतिशतले औषधिको निर्धारित मात्रा पूरा नगरी बीचमै सेवन छाडेको पाइएको थियो। अध्ययनले बाँकी औषधि भविष्यमा प्रयोग गर्न राख्ने र परिवार वा साथीभाइसँग बाँड्ने प्रवृत्तिसमेत देखाएको छ।
एन्टिबायोटिक स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाहमा मात्र लिनुपर्छ र उनीहरूले तोकेको मात्रा तथा अवधि पालना गर्नुपर्छ। औषधि अरूलाई बाँड्नु वा बाँकी औषधि अर्को पटक आफैँ प्रयोग गर्नु हुँदैन। सङ्क्रामक रोगविरुद्धका खोप लगाउने र हात धुने बानीले सङ्क्रमण घटाउन मद्दत गर्छन्। सङ्क्रमण कम हुँदा एन्टिमाइक्रोबियल औषधिको अनावश्यक प्रयोग पनि घटाउन सकिन्छ।
एएमआर मानव स्वास्थ्यमा मात्र सीमित समस्या होइन। मानिस, पशु र वातावरणमा एन्टिमाइक्रोबियल औषधिको प्रयोग तथा त्यसबाट निस्कने फोहोर एकअर्कासँग जोडिएका छन्। त्यसैले मानव स्वास्थ्य, पशु स्वास्थ्य र वातावरणलाई एउटै दृष्टिकोणबाट हेर्ने ‘वान हेल्थ’ अवधारणाअनुसार स्वास्थ्य निकाय, पशुचिकित्सा क्षेत्र, औषधि विक्रेता र वातावरणसम्बन्धी निकायबीच समन्वय आवश्यक छ।
औषधिको प्रभावकारिता घट्दै गएमा उपचार कठिन र महँगो हुन सक्छ। एएमआर रोकथामका लागि जनचेतनासँगै चिकित्सकको सिफारिसबिना हुने बिक्री नियन्त्रण, औषधिको गुणस्तर र भण्डारणमा निगरानी तथा मानव र पशु स्वास्थ्य क्षेत्रमा औषधि प्रयोगको नियमित अनुगमन जरुरी छ।





