आँशुको राजनीति: नेपाली सत्ताको भावनात्मक प्रदर्शन र विश्वव्यापी ‘इमोशनल पावर’को अभ्यास
# लक्की चन्द
नेपाली राजनीतिमा पछिल्ला वर्षहरूमा एउटा अनौठो तर लगातार दोहोरिँदो दृश्य देखिन थालेको छ नेताहरू भक्कानिन्छन्, टीलपील आँशु झार्छन्, घ्वाक्क रुन्छन्, भावुक हुन्छन्। मञ्चमा आँशु झर्दा क्यामेरा झन् नजिकिन्छ, समाचारको हेडलाइन बन्छ, सामाजिक सञ्जालमा भाइरल हुन्छ। प्रश्न उठ्छ यो साच्चिकै मनबाट निस्किएको भावनात्मक विस्फोट हो कि सञ्चारमाध्यम र रणनीतिक टोलीले निर्माण गरेको राजनीतिक अभ्यास? अझ गहिरो प्रश्न के आँशु आजको राजनीतिमा नयाँ ‘शक्ति’ बन्दै गएको छ?
यो प्रश्न केवल नेपालमै सीमित छैन। विश्व राजनीतिमा भावनात्मक प्रदर्शन विशेषतः आँशु एक किसिमको ‘इमोशनल क्यापिटल’का रूपमा प्रयोग हुँदै आएको छ। नेपाली सन्दर्भलाई बुझ्न त्यसको अन्तर्राष्ट्रिय अभ्याससँग तुलना गर्नु अपरिहार्य हुन्छ।
परम्परागत राजनीतिमा आँशुलाई कमजोरीको संकेत मानिन्थ्यो। ‘कडा’, ‘निर्णायक’ र ‘भावनाहीन’ नेतृत्व नै सक्षम मानिन्थ्यो। तर २१औँ शताब्दीको सञ्चार-केन्द्रित राजनीतिमा यो धारणा उल्टिएको छ। आजको मतदाता तथ्यभन्दा भावना छिटो ग्रहण गर्छ। आँशुले सहानुभूति सिर्जना गर्छ, दूरी घटाउँछ, नेतालाई ‘मानवीय’ बनाउँछ।
नेपाली राजनीतिमा देखिने भावुकता यही परिवर्तनको परिणाम हो। जब नेता रुन्छन्, उनीहरू आफूलाई शक्तिशाली सत्ताको प्रतिनिधि होइन, पीडित नागरिकको रूपमा प्रस्तुत गर्छन्। यसले आलोचनालाई केही समयका लागि निष्क्रिय बनाउँछ। प्रश्नहरूको उत्तर दिनुभन्दा आँशु झारेर सहानुभूति बटुल्नु सजिलो रणनीति बन्न सक्छ।
आँशु केवल नेताको व्यक्तिगत भाव होइन; यो मिडिया–राजनीति गठबन्धनको सहउत्पादन हो। क्यामेरा, क्लोज-अप सट, हेडलाइनका शब्द “भक्कानिए”, “घ्वाक्क रोए” यी सबैले दृश्यलाई नाटकीय बनाउँछन्।
यहाँ सञ्चारमाध्यमको भूमिका तटस्थ छैन। भावुक दृश्यले ‘क्लिक’, ‘रेटिङ’ र ‘भाइरलिटी’ दिन्छ। नीतिगत बहसभन्दा आँशुको दृश्य सजिलै बेचिन्छ। फलस्वरूप, मिडियाले पनि अनजानैमा वा जानाजान आँशुलाई राजनीतिक पूँजीमा रूपान्तरण गर्न सहयोग गरिरहेको हुन्छ।
नेपाली अभ्यासलाई बुझ्न विश्वतर्फ हेरौँ। अमेरिकामा ९/११ पछि नेताहरूको भावनात्मक सम्बोधनले राष्ट्रिय एकता निर्माण गर्यो। बेलायतमा प्रिन्सेस डायनाको मृत्युपछि नेताहरूले देखाएको सार्वजनिक शोक राजनीतिक संवेदनशीलताको प्रतीक बन्यो। न्युजिल्यान्डकी पूर्व प्रधानमन्त्री जसिन्डा आर्डर्नले क्राइस्टचर्च आक्रमणपछि आँशु र सहानुभूतिलाई नेतृत्वको केन्द्रीय भाषा बनाइन्, जसले विश्वव्यापी प्रशंसा पायो।
तर सबै उदाहरण सकारात्मक छैनन्। केही देशमा भावनात्मक प्रदर्शनले नीतिगत असफलता ढाक्ने उपकरणको काम गरेको छ। आँशु देखाएर जवाफदेहिता टार्ने, आलोचनालाई ‘निर्दयी’ भनेर चित्रण गर्ने अभ्यास पनि विश्व राजनीतिमा प्रशस्त देखिन्छ।
नेपालमा नेताहरूको आँशु प्रायः तीन सन्दर्भमा देखिन्छ, आफ्नै पार्टीभित्रको द्वन्द्व, जनआक्रोशको सामना, वा व्यक्तिगत अपमान। यी सबै अवस्थामा आँशु एउटा साझा उद्देश्यतर्फ उन्मुख देखिन्छ, आलोचनाको धार कमजोर पार्ने।
यहाँ एउटा खतरनाक प्रवृत्ति देखिन्छ। जब आँशु नीतिगत बहसको विकल्प बन्छ, तब उत्तरदायित्व हराउँछ। भ्रष्टाचार, सुशासन, अर्थतन्त्र, शिक्षा, स्वास्थ्य यी गम्भीर मुद्दाहरू भावनात्मक प्रदर्शनको भीडमा ओझेल पर्छन्। आँशु प्रश्नको उत्तर होइन, तर प्रश्नबाट भाग्ने सजिलो बाटो बन्न सक्छ।
राजनीतिक आँशु तबसम्म प्रभावकारी हुन्छ, जबसम्म जनता त्यसलाई निसर्त स्वीकार गर्छन्। तर नागरिक चेतनाको स्तर बढ्दै जाँदा यो रणनीति उल्टो पनि पर्न सक्छ। आज सामाजिक सञ्जालमा एउटै दृश्यलाई व्यंग्य, आलोचना र तथ्य-जाँचको आँखाले पनि हेरिन्छ।
अन्तर्राष्ट्रिय अनुभवले देखाउँछ, भावनात्मक राजनीति छोटो समयका लागि प्रभावकारी भए पनि दीर्घकालमा परिणाममुखी शासनले मात्र विश्वास टिकाउँछ। आँशुले सहानुभूति दिन सक्छ, तर रोजगारी, सेवा र न्याय दिन सक्दैन।
नेपाली राजनीतिमा देखिएको आँशुको लहर न पूर्ण रूपमा बनावटी मात्र हो, न पूर्ण रूपमा साच्चिकै भावनाको विस्फोट। यो दुवैको मिश्रण हो, व्यक्तिगत संवेदना र रणनीतिक अभ्यासको संगम।
तर लोकतन्त्रको स्वास्थ्यका लागि खतरनाक कुरा आँशु होइन; आँशुलाई नीतिको विकल्प बनाउनु हो। अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिले सिकाएको पाठ स्पष्ट छ, भावना नेतृत्वको भाषा हुन सक्छ, तर शासनको मापन होइन।
अब आवश्यक छ नेताका आँशु हेर्ने होइन, उनीहरूको निर्णय तौलिनुपर्छ। भावुक दृश्यभन्दा तथ्य, सहानुभूतिभन्दा जवाफदेहिता र नाटकभन्दा नीति खोज्ने राजनीतिक संस्कार। जबसम्म नागरिकले आँशुपछाडिको राजनीति पढ्न सिक्दैनन्, तबसम्म सत्ता भावनाको आवरणमा सुरक्षित रहिरहन्छ।
