सैन्यवादी जापानकाे परमाणु हतियार उत्पादन र अमेरिकाको दृष्टिकोण

# संकेत किराँती

दोस्रो विश्वयुद्धपछि शान्तिवादको प्रतीक बनेको जापान आज फेरि विश्व शक्ति सन्तुलनको संवेदनशील केन्द्रमा उभिएको छ। हिरोसिमा र नागासाकीको परमाणु विनाशले जन्माएको “परमाणु निषेध” चेतनाबाट निर्देशित जापानले दशकौँसम्म आत्मरक्षामुखी सुरक्षा नीति अपनाउँदै आएको थियो। तर पछिल्ला वर्षहरूमा एशिया–प्रशान्त क्षेत्रमा तीव्र हुँदै गएको भू–राजनीतिक तनाव, विशेषतः चीनको सैन्य उदय, उत्तर कोरियाको परमाणु कार्यक्रम र रूस–पश्चिम टकरावले जापानको रणनीतिक सोचमा गहिरो परिवर्तन ल्याइरहेको देखिन्छ। यही पृष्ठभूमिमा “जापान परमाणु हतियार उत्पादन गर्न तयार हुँदैछ ?” भन्ने प्रश्न अन्तर्राष्ट्रिय बहसको केन्द्रमा आएको छ।

जापानको संविधानको धारा ९ ले युद्ध र आक्रामक सैन्य शक्ति प्रयोगलाई स्पष्ट रूपमा निषेध गर्छ। तर व्यवहारिक यथार्थले संविधानको व्याख्यालाई क्रमशः फराकिलो बनाउँदै लगेको छ। आत्मरक्षा बल (Self-Defense Forces) लाई आधुनिक बनाइनु, सैन्य बजेटमा तीव्र वृद्धि, लामो दूरीका क्षेप्यास्त्र क्षमताको विकास र अमेरिकी सैन्य संरचनासँग गहिरो एकीकरण, यी सबै संकेतहरू जापान शुद्ध शान्तिवादी अवस्थाबाट रणनीतिक यथार्थवादतर्फ उन्मुख हुँदैछ भन्ने देखाउँछन्।

परमाणु हतियारको सवालमा जापान आधिकारिक रूपमा “तीन गैर–परमाणु सिद्धान्त” (न उत्पादन, न स्वामित्व, न त भित्र्याउने) मा प्रतिबद्ध छ। तर प्राविधिक रूपमा हेर्दा जापान विश्वका सबैभन्दा उन्नत परमाणु पूर्वाधार भएको देशमध्ये एक हो। विशाल प्लुटोनियम भण्डारण, उन्नत आणविक ऊर्जा उद्योग, उच्च प्रविधि र वैज्ञानिक क्षमता, यी सबैले जापानलाई अत्यन्त छोटो समयमै परमाणु हतियार उत्पादन गर्न सक्ने “latent nuclear power” बनाएको छ।

जापानमाथि बढ्दो सुरक्षा दबाबको मूल कारण क्षेत्रीय शक्ति सन्तुलनको तीव्र परिवर्तन हो। चीनले आफ्नो नौसैनिक र मिसाइल क्षमतामा तीव्र विस्तार गरिरहेको छ। ताइवानको प्रश्नमा बेइजिङको आक्रामक भाषा र सैन्य अभ्यासले जापानलाई प्रत्यक्ष रूपमा चिन्तित बनाएको छ, किनकि ताइवान संकट जापानको समुद्री मार्ग र राष्ट्रिय सुरक्षासँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ।

उत्तर कोरियाको निरन्तर परमाणु परीक्षण र ब्यालिस्टिक मिसाइल प्रक्षेपणले जापानको आकाश र समुद्री क्षेत्रमा प्रत्यक्ष खतरा उत्पन्न गरिरहेको छ। यसैबीच रूससँगको सम्बन्ध पनि युक्रेन युद्धपछि थप जटिल बनेको छ। यी सबै कारकहरूले जापानभित्र “केवल अमेरिकी परमाणु छातामाथि भर पर्नु पर्याप्त छ ?” भन्ने बहसलाई तीव्र बनाएका छन्।

अमेरिकाका लागि जापान केवल सहयोगी मात्र होइन, एशिया–प्रशान्त रणनीतिक संरचनाको मेरुदण्ड हो। वाशिङ्टनले दशकौँदेखि जापानलाई “extended nuclear deterrence” अर्थात अमेरिकी परमाणु छाताको आश्वासन दिँदै आएको छ। यसको अर्थ जापानमाथि परमाणु आक्रमण भए अमेरिका त्यसको प्रत्युत्तर दिन तयार रहनेछ।

तर अमेरिकाको रणनीति सधैँ दोहोरो रहँदै आएको छ। एकातिर अमेरिका जापानको सैन्य क्षमता वृद्धि र क्षेत्रीय भूमिकालाई प्रोत्साहन गर्छ, किनकि यसले चीनको प्रभाव सन्तुलनमा राख्न मद्दत गर्छ। अर्कोतिर, जापानले आफ्नै परमाणु हतियार विकास गरेमा त्यसले परमाणु अप्रसार व्यवस्था (NPT) लाई कमजोर बनाउनेछ, जसको नेतृत्वकर्ता स्वयं अमेरिका हो।

त्यसैले वाशिङ्टनको प्राथमिकता स्पष्ट छ : जापानलाई बलियो सैन्य साझेदार बनाउने, तर परमाणु हतियार उत्पादनको बाटोमा जान नदिने। अमेरिकी नीति निर्माताहरूका लागि जापानको परमाणुकरण “रणनीतिक दुःस्वप्न” हुन सक्छ, किनकि यसले दक्षिण कोरिया, ताइवान र सम्भवतः अन्य क्षेत्रीय शक्तिहरूलाई पनि त्यही मार्गतर्फ धकेल्न सक्छ।

विश्लेषकहरूको ठूलो हिस्सा जापानको परमाणु हतियार बहसलाई “दबाब सिर्जना गर्ने रणनीतिक संकेत” का रूपमा हेर्छन्। अर्थात जापानले खुलेर परमाणु विकल्पको चर्चा गर्नु आफैँमा अमेरिका र क्षेत्रीय प्रतिद्वन्द्वीहरूलाई सन्देश दिनु हो, जापान पूर्ण रूपमा निर्भर मात्र होइन, विकल्पयुक्त शक्ति हो।

घरेलु राजनीतिक स्तरमा पनि परमाणु हतियारप्रति जापानी समाज अझै गहिरो रूपमा संवेदनशील छ। हिरोसिमा नागासाकीको ऐतिहासिक स्मृति केवल इतिहास होइन, राष्ट्रिय पहिचानको हिस्सा हो। त्यसैले पूर्ण परमाणु हतियार विकास तत्काल सम्भव देखिँदैन। तर “आणविक सीमा” नजिकै रहनु अर्थात आवश्यक परे तुरुन्तै क्षमता विकास गर्न सक्ने अवस्था जापानको दीर्घकालीन रणनीतिक सोच हुनसक्छ।

यदि जापानले परमाणु हतियार उत्पादन गर्ने स्पष्ट संकेत दियो भने त्यसको प्रभाव केवल एशिया–प्रशान्तमा सीमित रहनेछैन। विश्वव्यापी अप्रसार व्यवस्था कमजोर हुनेछ, परमाणु हतियारविहीन विश्वको अवधारणा थप टाढा जानेछ। चीन र उत्तर कोरिया मात्र होइन, दक्षिण कोरिया जस्ता अमेरिकी साझेदारहरू पनि पुनर्विचारको दबाबमा पर्न सक्छन्।

अमेरिकाका लागि चुनौती यही हो : जापानलाई पर्याप्त सुरक्षा आश्वासन दिँदै क्षेत्रीय शक्ति सन्तुलन कायम राख्नु, तर नयाँ परमाणु दौड सुरु हुन नदिनु। यस सन्तुलनको असफलताले विश्व राजनीतिलाई अझ अस्थिर दिशातर्फ धकेल्न सक्छ।

जापान “परमाणु हतियार उत्पादन गर्न तयार” भन्ने दाबी शाब्दिक अर्थमा भन्दा रणनीतिक संकेतका रूपमा बुझिनुपर्छ। जापानसँग क्षमता छ, तर निर्णय अझै राजनीतिक, ऐतिहासिक र कूटनीतिक सीमाभित्र बाँधिएको छ। अमेरिकाले जापानलाई परमाणुकरणतर्फ जान दिन चाहँदैन, तर उसलाई सैन्य रूपमा अझ सक्षम र आत्मनिर्भर देख्न चाहन्छ।

यस अर्थमा जापानको परमाणु बहस केवल जापानको विषय होइन, यो अमेरिकी रणनीति, एशिया–प्रशान्त शक्ति सन्तुलन र विश्वको भविष्यसँग जोडिएको गहिरो प्रश्न हो। शान्तिवाद र सैन्य यथार्थवादबीचको यो द्वन्द्व आगामी दशकहरूमा विश्व राजनीतिका सबैभन्दा संवेदनशील कथाहरू मध्ये एक बन्ने निश्चित छ।