त्रिकोणीय शक्ति संघर्षबीच नेपालको स्वाधीनता: अवसर, चुनौती र रणनीतिक मार्गचित्र

# मुना चन्द

नेपाल भौगोलिक रूपमा सानो भए पनि यसको भूराजनीतिक महत्व असाधारण छ। दुई विशाल उदाउँदा शक्ति भारत र चीनबीच अवस्थित नेपाल केवल स्थलरुद्ध राष्ट्र मात्र होइन, दक्षिण एशिया र पूर्व एशियाबीचको एक संवेदनशील सेतु पनि हो। यसैबीच, विश्वव्यापी शक्ति सन्तुलनमा प्रभावशाली भूमिका खेलिरहेको अमेरिका पनि नेपालमा आफ्नो उपस्थिति र प्रभाव विस्तार गर्न सक्रिय देखिन्छ। यी तीन शक्तिको चासो, प्रतिस्पर्धा र रणनीतिक गणनाको केन्द्रबिन्दुमा नेपाल उभिएको छ। यस्तो अवस्थामा, नेपाल केवल बाह्य शक्तिहरूको खेलमैदान बन्ने हो कि आफ्नो राष्ट्रिय स्वार्थलाई केन्द्रमा राख्दै स्वाधीन, सन्तुलित र दूरदर्शी कूटनीति अपनाउने हो भन्ने प्रश्न अत्यन्तै गम्भीर बनेको छ।

नेपालप्रति भारत, चीन र अमेरिकाको चासो समान छैन। उनीहरूका ऐतिहासिक अनुभव, वैचारिक ध्रुवीकरण, सुरक्षा चिन्ता र आर्थिक रणनीतिहरू फरक–फरक छन्। तर, एउटा समानता भने स्पष्ट छ—तीनै शक्ति नेपाललाई आफ्नो प्रभाव क्षेत्रभित्र राख्न चाहन्छन्। भारत र अमेरिकाले नेपालमा कम्युनिष्ट शक्तिको वर्चस्व, चिनियाँ लगानीको तीव्र विस्तार, संवैधानिक राजसंस्थाको पुनरुत्थान, समाजवादी अर्थतन्त्रको सुदृढीकरण, शक्तिशाली तथा स्वतन्त्र सैन्य संरचना र बेल्ट एन्ड रोड इनिसिएटिभ (BRI) को प्रभावकारी कार्यान्वयनलाई सहज रूपमा स्वीकार गर्न चाहँदैनन्। यसको मूल कारण वैचारिक र रणनीतिक हो। अमेरिका लोकतान्त्रिक उदारवादको प्रवर्द्धक हो भने भारत क्षेत्रीय शक्ति सन्तुलनको पक्षधर हो, र चीनको बढ्दो प्रभावलाई रोक्न यी दुवै शक्तिले नेपाललाई “बफर जोन” को रूपमा हेर्ने गरेका छन्।

त्यसैगरी, अमेरिका र चीन दुबैलाई सनातन सांस्कृतिक राष्ट्रवादको पुनरुत्थान, भारतको अत्यधिक प्रभुत्व, नेपालको प्राकृतिक स्रोतमा दक्षिणतर्फको नियन्त्रण र दक्षिण एशियामा भारतको एकाधिकारवादी भूमिकाप्रति असहजता देखिन्छ। चीनले नेपाललाई आफ्नो सुरक्षा घेराको भागको रूपमा हेर्छ भने अमेरिका इन्डो–प्यासिफिक रणनीतिअन्तर्गत चीनको प्रभाव सन्तुलन गर्न नेपाललाई उपयोगी मान्छ। भारतको अत्यधिक प्रभाव दुवैका लागि चुनौतीपूर्ण देखिन्छ। उता, भारत र चीन जस्ता प्रतिस्पर्धी शक्तिहरू पनि केही विषयमा नेपालका सन्दर्भमा समान धारणा राख्छन्—धर्मान्तरणको तीव्रता रोक्ने, तिब्बत सम्बन्धी गतिविधिमा नियन्त्रण गर्ने, पश्चिमी सैन्य उपस्थिति निषेध गर्ने, बाह्य राजनीतिक हस्तक्षेप सीमित गर्ने, इस्लामिक अतिवादको विस्तार रोक्ने र पश्चिमी सांस्कृतिक प्रभावको नियन्त्रण गर्ने जस्ता विषयहरूमा उनीहरूबीच अन्तर्निहित सहमति देखिन्छ। यसले क्षेत्रीय स्थायित्वका केही आधारभूत पक्षहरूमा प्रतिस्पर्धी शक्तिहरूबीच पनि समानता हुन सक्ने संकेत गर्छ।

नेपालका लागि यो त्रिकोणीय शक्ति प्रतिस्पर्धा अवसर पनि हो र चुनौती पनि। यदि नेपालले सन्तुलित कूटनीति अपनायो भने पूर्वाधार विकासमा बहुपक्षीय लगानी आकर्षित गर्न, व्यापारिक मार्गहरू विस्तार गर्न तथा पर्यटन, जलविद्युत् र कृषि क्षेत्रमा सहकार्य विस्तार गर्न सकिन्छ। तर, रणनीतिक स्पष्टता अभाव भयो भने आन्तरिक राजनीतिक अस्थिरता बढ्ने, बाह्य हस्तक्षेप तीव्र हुने र राष्ट्रिय स्वाधीनता कमजोर हुने जोखिम पनि उत्तिकै गम्भीर हुन्छ। नेपालको इतिहासले देखाएको छ कि बाह्य शक्तिको अत्यधिक प्रभावले दीर्घकालीन असन्तुलन सिर्जना गर्छ, त्यसैले अवसरलाई सदुपयोग गर्न स्पष्ट राष्ट्रिय दृष्टिकोण आवश्यक छ।

नेपालको राजनीतिक र सांस्कृतिक पहिचान आफैंमा बहुआयामिक छ। यहाँ लोकतान्त्रिक प्रणाली छ, कम्युनिष्ट विचारधारा प्रभावशाली छ, हिन्दू–बौद्ध सांस्कृतिक परम्परा गहिरो छ र बहुलतावादी समाज संरचना विद्यमान छ। यी सबै पक्ष बाह्य शक्तिहरूका लागि फरक–फरक अर्थ राख्छन्। अमेरिका लोकतन्त्रलाई प्राथमिकता दिन्छ, चीन स्थायित्व र नियन्त्रणलाई महत्व दिन्छ भने भारत सांस्कृतिक र ऐतिहासिक सम्बन्धलाई प्राथमिकता दिन्छ। यस्तो विविधताभित्र नेपालले आफ्नो मौलिक पहिचान जोगाउनु नै सबैभन्दा ठूलो चुनौती बनेको छ।

नेपालको आर्थिक विकासका लागि बाह्य लगानी अपरिहार्य छ, तर त्यसले निर्भरता निम्त्याउने जोखिम पनि बोकेको हुन्छ। चिनियाँ लगानी प्रायः पूर्वाधार विकासमा केन्द्रित छ र दीर्घकालीन रणनीतिक महत्व राख्छ, तर ऋणको सम्भावित दबाब पनि सँगै आउन सक्छ। भारतीय लगानीले व्यापारिक पहुँच र बजार उपलब्ध गराउँछ तथा ऊर्जा र यातायातमा सहकार्य बढाउँछ, तर आर्थिक निर्भरता बढ्ने जोखिम पनि रहन्छ। अमेरिकी सहयोग प्रायः अनुदान र परियोजना आधारित हुन्छ, जसले सुशासन र पारदर्शितामा जोड दिन्छ, तर यसको माध्यमबाट रणनीतिक प्रभाव विस्तार हुने सम्भावना पनि नकार्न सकिँदैन। यी तीनै स्रोतलाई सन्तुलित रूपमा प्रयोग गर्न सकेमा दिगो विकास सम्भव छ, अन्यथा कुनै एकतर्फ झुकावले आर्थिक असन्तुलन निम्त्याउन सक्छ।

सुरक्षा र सैन्य आयाम पनि उत्तिकै संवेदनशील छन्। नेपालले ऐतिहासिक रूपमा असंलग्न परराष्ट्र नीति अपनाएको भए पनि वर्तमान सन्दर्भमा सीमा सुरक्षा, साइबर सुरक्षा र क्षेत्रीय सैन्य प्रतिस्पर्धाजस्ता चुनौतीहरू बढिरहेका छन्। नेपालले शक्तिशाली सेना निर्माण गर्ने कि असंलग्न नीति कायम राख्ने भन्ने बहस पनि यहाँ महत्वपूर्ण बनेको छ। बाह्य शक्तिहरू नेपाललाई आफ्नो सुरक्षा रणनीतिमा समावेश गर्न चाहन्छन्, तर नेपालले आफ्नो स्वायत्तता जोगाउन सन्तुलन आवश्यक छ।

सांस्कृतिक र सामाजिक क्षेत्रमा पनि बाह्य प्रभाव गहिरिँदै गएको छ। पश्चिमी संस्कृति र जीवनशैलीको विस्तार, धार्मिक रूपान्तरणका गतिविधि र डिजिटल मिडियाको प्रभावले नेपाली समाजमा नयाँ परिवर्तन ल्याइरहेका छन्। चीन र भारत दुवै सांस्कृतिक स्थायित्व चाहन्छन् भने अमेरिका खुला समाज र व्यक्तिगत स्वतन्त्रताको पक्षधर हो। नेपालले आफ्नो मौलिकता जोगाउँदै आधुनिकता अंगिकार गर्ने सन्तुलन खोज्नुपर्छ।

अन्ततः, नेपाल आज एक निर्णायक मोडमा उभिएको छ। भारत, चीन र अमेरिकाबीचको प्रतिस्पर्धा केवल बाह्य शक्ति संघर्ष मात्र होइन, नेपालको भविष्य निर्धारण गर्ने प्रमुख कारक पनि हो। यदि नेपालले आफ्नो स्वार्थलाई केन्द्रमा राखेर सन्तुलित कूटनीति अपनायो, आन्तरिक सुदृढीकरणमा जोड दियो र दीर्घकालीन रणनीतिक स्पष्टता विकास गर्‍यो भने यो त्रिकोणीय शक्ति प्रतिस्पर्धा अवसरमा परिणत हुन सक्छ। अन्यथा, नेपाल बाह्य शक्तिको चपेटामा परेर आफ्नो स्वाधीनता कमजोर बनाउने जोखिममा पर्न सक्छ। अन्तिमतः, प्रश्न यति मात्र हो—नेपाल आफैं आफ्नो भविष्यको निर्देशक बन्न सक्छ कि अरूको रणनीतिक खेलको पात्र मात्र? यसको उत्तर नेपालका नीति निर्माता, बौद्धिक वर्ग र सम्पूर्ण नागरिकले संयुक्त रूपमा तय गर्नुपर्नेछ।