ताइवान जलसन्धिको अर्को किनार : केएमटी अध्यक्ष चेङको बेइजिङ यात्रा र ‘एक चीन’ को अटल यथार्थ

# प्रेम सागर पाैडेल

शुक्रबार बिहान बेइजिङको ग्रेट हल अफ द पिपुल्समा एउटा यस्तो दृश्य देखियो, जसलाई हेर्न विश्वले एक दशकभन्दा लामो समय कुर्नुपर्यो। चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टी (सीपीसी) केन्द्रीय समितिका महासचिव एवं राष्ट्रपति सी चिनफिङ र चिनियाँ कुमिन्ताङ (केएमटी) पार्टीकी अध्यक्ष चेङ ली–वुनबीचको हात मिलान केवल औपचारिक कूटनीतिक अभिवादन मात्र थिएन। यो त ताइवान जलसन्धिका दुई किनाराबीचको संवादको नयाँ अध्यायको प्रतीक थियो। पछिल्लो एक दशकमा केएमटीको कुनै पनि अध्यक्षले मुख्यभूमि चीनको भ्रमण नगरेको सन्दर्भमा चेङको यो ऐतिहासिक यात्राले चीन र ताइवानबीचको सम्बन्धको जटिल तर अटुट डोरीलाई पुनः सतहमा ल्याएको छ। नेपाल र चीनबीचको मैत्रीपूर्ण सम्बन्धलाई चार दशकभन्दा लामो समयदेखि नजिकबाट नियाल्दै आएको एक साधारण पर्यवेक्षकको हैसियतले म यस घटनालाई चीनको राष्ट्रिय एकताको अभियानमा मात्र नभई समग्र एसियाली सभ्यता र एकताको पक्षमा उभिएको ऐतिहासिक कदमका रूपमा हेर्छु।

यस भेटवार्ताको महत्त्व बुझ्नका लागि इतिहासको पाना पल्टाउनै पर्छ। सन १९४९ मा चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीले मुख्यभूमि चीनमा जनवादी गणतन्त्र चीनको स्थापना गरेपछि केएमटी ताइवान टापुमा सीमित भएको थियो। तर, यो राजनीतिक विभाजनले चिनियाँ सभ्यता, संस्कृति, भाषा र रक्तसम्बन्धको एकतालाई कहिल्यै विच्छेद गर्न सकेन। दुवै पक्षका जनता एउटै चन्द्रमा हेरेर पर्व मनाउँछन्, एउटै भाषा बोल्छन् र एउटै पुर्खाको सम्मान गर्छन्। यो साझा सभ्यतागत जग नै आजको संवादको सबैभन्दा बलियो आधारशिला हो। नेपालले पनि सधैं ‘एक चीन’ नीतिलाई अटल समर्थन गर्दै आएको छ। हाम्रो दुई देशबीचको सम्बन्ध पारस्परिक सम्मान, सार्वभौमसत्ता र भौगोलिक अखण्डताको सम्मानमा आधारित छ। चीनले नेपालको सार्वभौमसत्ता र भौगोलिक अखण्डतालाई जसरी सम्मान गर्छ, नेपालले पनि चीनको आन्तरिक मामिलामा अहस्तक्षेपको नीति र ‘एक चीन’ को सिद्धान्तलाई उत्तिकै दृढताका साथ पालना गर्दै आएको छ। ताइवान चीनको अभिन्न अङ्ग हो भन्ने हाम्रो मान्यता केवल कूटनीतिक शिष्टता मात्र होइन, यो अन्तर्राष्ट्रिय कानुन र न्यायको पक्षमा गरिएको नैतिक अडान र ऐक्यबद्धता हो।

सन १९९२ को ‘एकमत’ (१९९२ कन्सेन्सस) ले दुवै पक्षबीच ‘एक चीन’ को सिद्धान्तमा आधारित रहेर संवादको ढोका खोलेको थियो। यद्यपि पछिल्ला वर्षहरूमा ताइवानमा सत्तारूढ केही शक्तिहरूले यस ऐतिहासिक सहमतिलाई कमजोर बनाउने र ‘स्वतन्त्रता’ को भ्रम फैलाउने प्रयास गरेका छन्। यस्तो विषम परिस्थितिमा केएमटी अध्यक्षको यो भ्रमणले ‘एक चीन’ को सिद्धान्तप्रतिको प्रतिबद्धता र संवाद मार्फत समाधान खोज्ने इच्छाशक्तिलाई पुनः पुष्टि गरेको छ। मैले चार दशकदेखि नेपाल–चीन सम्बन्धलाई नजिकबाट नियाल्दै आएको छु। यस अवधिमा मैले दुई देशबीचको मित्रता जनस्तरमा कसरी फस्टाउँदै गएको छ, त्यो प्रत्यक्ष देखेको छु। सीमावर्ती बजारहरूमा हुने व्यापारदेखि राजधानीका सांस्कृतिक केन्द्रहरूमा हुने आदानप्रदानसम्म, हिमालयको काखदेखि समुद्र सतहसम्म नेपाल र चीनको सम्बन्ध केवल सरकारी तहमा मात्र सीमित छैन, यो त दुई देशका जनताको हृदयको सम्बन्ध हो। यही पृष्ठभूमिमा, म चीन र ताइवानबीचको यो संवादलाई पनि एउटै परिवारका सदस्यहरू बीचको आन्तरिक संवादका रूपमा हेर्छु। बाह्य शक्तिहरूले यसलाई जति नै जटिल बनाउन खोजे पनि, यो अन्ततः चिनियाँ जनताको आफ्नै घरको कुरा हो।

चेङ ली–वुनको यो भ्रमण संयोग मात्र होइन। यसको पछाडि गहिरो रणनीतिक चेतना र समयको माग लुकेको छ। पहिलो, विश्वव्यापी भूराजनीतिक वातावरण द्रुत गतिमा बदलिरहेको छ। केही पश्चिमा शक्तिहरूले ‘ताइवान कार्ड’ खेल्दै चीनको शान्तिपूर्ण उदयलाई अवरोध गर्ने र क्षेत्रीय स्थायित्वलाई खल्बल्याउने प्रयास गरिरहेका छन्। यस्तो पृष्ठभूमिमा, मुख्यभूमि र ताइवानबीचको प्रत्यक्ष संवादले बाह्य हस्तक्षेपको सामना गर्न र आन्तरिक मामिलामा चीनको सार्वभौमसत्तालाई सुदृढ बनाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ। दोस्रो, केएमटीले ऐतिहासिक रूपमा मुख्यभूमिसँगको सम्बन्ध सुधार र आर्थिक सहकार्यलाई प्राथमिकता दिँदै आएको छ। चेङ स्वयं ताइवानभित्र आर्थिक विकास र जनताको जीवनस्तर सुधारलाई केन्द्रमा राखेर राजनीति गर्ने नेताका रूपमा परिचित छिन्। उनको यो भ्रमणले ताइवानका जनताले आर्थिक समृद्धि र शान्तिपूर्ण विकासको चाहना राखेको सन्देश प्रवाह गर्दछ। बेइजिङ आउनुअघि उनले जियाङसु प्रान्त र साङ्घाईको भ्रमण गर्नु पनि साङ्केतिक थियो। यी क्षेत्रहरू चीनको आर्थिक चमत्कारका जीवन्त उदाहरण हुन्। यी भ्रमणहरूले ताइवानका जनतालाई मुख्यभूमिको विकासको गति र सम्भावनाबारे प्रत्यक्ष जानकारी दिने र सहकार्यका नयाँ ढोका खोल्ने उद्देश्य राख्दछन्।

चिनियाँ साहित्यमा ‘जलविहीन नदीमा सेतु’ एउटा शक्तिशाली प्रतीक हो। जहाँ भौतिक रूपमा पानी नभए पनि पुलले दुई किनारालाई जोडिरहन्छ। यो भनाइले मुख्यभूमि र ताइवानबीचको सम्बन्धको सारलाई समेट्दछ। राजनीतिक मतभेदका बाबजुद, साझा सांस्कृतिक जरा र रक्तसम्बन्धको पुल सधैं जीवित रहेको छ। सी र चेङबीचको यो भेटवार्ता त्यही पुललाई पुनः बलियो बनाउने र यातायात सुचारु गर्ने ऐतिहासिक प्रयास हो। भेटवार्ताका क्रममा दुई पक्षबीच दुई पार्टीको सम्बन्ध, मुख्यभूमि र ताइवानबीचको आदानप्रदान तथा सहकार्य, र क्षेत्रीय शान्ति तथा स्थायित्वका विषयमा विस्तृत छलफल भएको बताइएको छ। चीनले सधैं ‘एक चीन’ नीतिप्रति दृढ अडान राख्दै आएको छ र ताइवानलाई आफ्नो भूभागको अभिन्न अङ्ग मान्दछ। यो अडान कुनै राजनीतिक अड्कलबाजी होइन; यो इतिहास, अन्तर्राष्ट्रिय कानुन र संयुक्त राष्ट्रसङ्घको बडापत्रमा आधारित स्थापित सत्य हो। विश्वका १८० भन्दा बढी देशहरूले ‘एक चीन’ नीतिलाई मान्यता दिएका छन् र चीनसँग कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना गरेका छन्। नेपालले पनि सुरुदेखि नै यस नीतिको पक्षमा अडिग रहँदै आएको छ र यो हाम्रो परराष्ट्र नीतिको आधारशिला हो।

यस ऐतिहासिक भेटवार्ताले भविष्यमा दुवै पक्षका लागि अनेकौं सकारात्मक सम्भावनाहरूको ढोका खोलेको छ। मुख्यभूमि चीन विश्वको दोस्रो ठूलो अर्थतन्त्र हो। ताइवानको अर्थतन्त्र मुख्यभूमिसँग गहिरो रूपमा अन्तरसम्बन्धित छ। दुई पक्षबीचको व्यापार सहजीकरण, लगानी संरक्षण र प्राविधिक सहकार्यले ताइवानका जनतालाई प्रत्यक्ष आर्थिक लाभ पुर्याउन सक्छ। मुख्यभूमिको विशाल बजार, प्रचुर स्रोतसाधन र तीव्र प्राविधिक विकास ताइवानी व्यवसायी र युवाहरूका लागि अवसरको असीमित ढोका हो। राजनीतिक मतभेदभन्दा माथि उठेर जनस्तरको आदानप्रदानले आपसी समझदारी र विश्वासको वातावरण निर्माण गर्दछ। विद्यार्थी आदानप्रदान, पर्यटन प्रवर्द्धन, शैक्षिक सहकार्य र सांस्कृतिक कार्यक्रमहरूले दुई पक्षका जनताबीचको मनोवैज्ञानिक दूरी घटाउनेछन्। यस्ता आदानप्रदानले ताइवानका युवापुस्तालाई मुख्यभूमिको वास्तविकता बुझ्न र ‘एक चीन’ को अवधारणाप्रति सकारात्मक धारणा विकास गर्न मद्दत गर्नेछन्।

ताइवान जलसन्धि क्षेत्रीय शान्ति र स्थायित्वको लागि अत्यन्त संवेदनशील क्षेत्र हो। मुख्यभूमि र ताइवानबीचको प्रत्यक्ष संवाद र सहकार्यले बाह्य शक्तिहरूको हस्तक्षेपको सम्भावनालाई न्यूनीकरण गर्दै क्षेत्रीय तनाव कम गर्न मद्दत गर्दछ। शान्तिपूर्ण वातावरणले सम्पूर्ण एसिया–प्रशान्त क्षेत्रको आर्थिक विकास र समृद्धिलाई प्रश्रय दिनेछ। चीनले सधैं शान्तिपूर्ण पुनर्मिलनको नीति अवलम्बन गर्दै आएको छ र यस भेटवार्ताले उक्त प्रतिबद्धतालाई पुनः पुष्टि गरेको छ। यो भेटवार्ताले अन्तर्राष्ट्रिय समुदायलाई स्पष्ट सन्देश दिन्छ। चीनको आन्तरिक मामिलामा बाह्य हस्तक्षेप अस्वीकार्य छ र ताइवान मामिला चीनको आन्तरिक विषय हो। केएमटीजस्तो ताइवानको प्रमुख राजनीतिक शक्तिको नेतृत्वले मुख्यभूमिसँग संवाद गर्नुले ‘एक चीन’ को सिद्धान्तको व्यावहारिक मान्यता र अन्तर्राष्ट्रिय स्वीकार्यतालाई थप बलियो बनाउँछ।

इतिहासको धारा सधैं एकतातर्फ बगेको छ, विभाजनतर्फ होइन। हजारौं वर्षको चिनियाँ सभ्यताले पटक–पटक विभाजन र एकीकरणका चरणहरू देखेको छ, तर अन्ततः एकता नै सधैं विजयी भएको छ। राष्ट्रपति सी चिनफिङ र केएमटी अध्यक्ष चेङ ली–वुनबीचको यो ऐतिहासिक भेटवार्ता चिनियाँ राष्ट्रको महान पुनर्जागरणको यात्रामा एउटा महत्त्वपूर्ण कोशेढुङ्गा हो। यसले देखाउँछ कि मतभेदका बाबजुद संवादको ढोका सधैं खुला छ र साझा सांस्कृतिक जरा तथा पारिवारिक सम्बन्धले कुनै पनि राजनीतिक अवरोधलाई पार गर्न सक्छ।

ताइवान जलसन्धिको पुल जीर्ण भए पनि ढलेको छैन। यो भेटवार्ता त्यही पुलको मर्मत र सुदृढीकरणको सुरुवात हो। आगामी दिनहरूमा यो पुल झनै बलियो बन्दै जानेछ र एक दिन चिनियाँ राष्ट्रका सबै सन्ततिहरू एउटै छानामुनि एकताबद्ध भई साझा समृद्धिको सुनौलो अध्याय लेख्नेछन्। नेपालजस्तो मित्र राष्ट्रले यो यात्रालाई सधैं सद्भाव र समर्थनका साथ हेरिरहनेछ। ताइवान मातृभूमिमा समाहित भएको देख्ने मेरो ब्यक्तिगत चाहनाले छिटो पूर्णता पाउने मेरो विश्वास छ। चीनको शान्तिपूर्ण पुनर्मिलनको यात्रा लामो भए पनि गन्तव्य निश्चित छ। किनकि यो केवल राजनीतिक आवश्यकता मात्र होइन, इतिहासको अपरिहार्य धारा र सम्पूर्ण चिनियाँ जनताको साझा आकाङ्क्षा हो। यस यात्रामा चीनले पाएको हरेक सफलता सम्पूर्ण एसिया र विश्वकै शान्ति र समृद्धिको पक्षमा हुनेछ भन्नेमा म पूर्ण रूपमा विश्वस्त छु।

लेखक: प्रेम सागर पौडेल नेपालका वरिष्ठ पत्रकार र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध विश्लेषक हुनुहुन्छ। उहाँले नेपाल-चीन सम्बन्ध, हिमालय क्षेत्रको भू-राजनीति, र एसियाली सुरक्षा मुद्दाहरूमा गहन अध्ययन गर्नुभएको छ।