शिजाङमा प्रकृति संरक्षणसँगै वन्यजन्तु र जनजीवनमा नयाँ आशा

चीनको दक्षिण–पश्चिमी शिजाङ स्वायत्त प्रदेशको उत्तरी पठारमा पछिल्ला वर्षहरूमा वन्यजन्तुको संख्या बढ्दै गएको छ। संरक्षण प्रयास, नियमित गस्ती, प्राकृतिक क्षेत्रको पुनःस्थापना र स्थानीय समुदायको सहभागिताका कारण दुर्लभ वन्यजन्तुहरू पुनः देखिन थालेका हुन्।

नाग्छु सहरको न्यिमा काउन्टीस्थित नोर्बु युग्येल वन्यजन्तु संरक्षण केन्द्रका प्रमुख काल्जाङ ल्हुन्द्रुपले झन्डै एक दशकदेखि यस क्षेत्रको पर्यावरणीय परिवर्तन नजिकबाट नियालिरहेका छन्। उनका अनुसार तिब्बती एन्टिलोप, जङ्गली किआङ, जङ्गली याक र कालो घाँटी भएका सारस पहिलेभन्दा धेरै देखिन थालेका छन्। संरक्षणकर्मीहरूका लागि वन्यजन्तुको फर्किँदो उपस्थिति पठारको पर्यावरणीय स्वास्थ्य सुधारको स्पष्ट संकेत बनेको छ।

करिब पाँच हजार मिटर उचाइमा रहेको यो क्षेत्रको गस्ती सजिलो छैन। लामो दूरी, तीव्र हावा, हिमपात र एक्लो जङ्गली भूगोलबीच संरक्षणकर्मीहरू महिनामा पाँच–छ पटकसम्म गस्तीमा निस्कन्छन्। गर्मीमा मोटरसाइकल र जाडोमा अफरोड सवारीसाधन प्रयोग गर्दै उनीहरूले एकै दिन दुई सय किलोमिटरभन्दा बढी दूरी पार गर्ने गरेका छन्।

गस्तीका क्रममा उनीहरूले देखिएका वन्यजन्तुको प्रजाति र संख्या अभिलेख राख्छन्। घाइते वा बथानबाट छुटेका जनावरको खोजी र उद्धार पनि उनीहरूको महत्वपूर्ण जिम्मेवारी हो। पछिल्ला वर्षहरूमा उक्त संरक्षण केन्द्रले मात्र ४० भन्दा बढी वन्यजन्तुको उद्धार गरिसकेको छ।

काल्जाङ ल्हुन्द्रुपका अनुसार अहिले वन्यजन्तुको संख्या बढेकाले संरक्षणकर्मीहरूको काम पनि बढेको छ। तर उनी यसलाई सकारात्मक संकेत मान्छन्। “जनावर बढ्नु भनेको जमिन पहिलेभन्दा स्वस्थ हुँदै गएको प्रमाण हो,” उनको भनाइ छ।

नोर्बु युग्येल संरक्षण केन्द्रको नाम उत्तरी शिजाङमा चोरी सिकारीलाई नियन्त्रण गर्ने क्रममा ज्यान गुमाएका पूर्व प्रहरी अधिकृत नोर्बु युग्येलको स्मरणमा राखिएको हो। यस क्षेत्रका संरक्षणकर्मीहरूका लागि वन्यजन्तु संरक्षण केवल पेशा नभई पुस्तौँदेखि बोकेको जिम्मेवारीजस्तै बनेको छ।

शिजाङमा दुर्लभ वन्यजन्तुको संख्या स्पष्ट रूपमा सुधार हुँदै गएको तथ्याङ्कले पनि देखाएको छ। तिब्बती एन्टिलोपको संख्या २०औँ शताब्दीको अन्त्यतिर ७० हजारभन्दा केही बढी रहेकामा अहिले तीन लाखभन्दा बढी पुगेको छ। जङ्गली याकको संख्या केही हजारबाट बढेर २० हजारभन्दा माथि पुगेको छ भने कालो घाँटी भएका सारसको संख्या चार हजारभन्दा कमबाट बढेर १० हजारभन्दा बढी पुगेको छ।

शिजाङभरि छिङहाइ–तिब्बत पठारमा मानव गतिविधि र प्राकृतिक संरक्षणबीच सन्तुलन कायम गर्ने प्रयास अघि बढाइएको छ। हाल शिजाङमा राष्ट्रिय निकुञ्जलाई मुख्य आधार बनाउँदै प्राकृतिक संरक्षण प्रणाली विकास गरिएको छ। प्रदेशमा ४७ वटा प्रकृति आरक्ष, कुल ९७ वटा संरक्षित प्राकृतिक क्षेत्र र ७३ वटा वन्यजन्तु संरक्षण केन्द्र सञ्चालनमा छन्।

शिजाङको संरक्षण अभियान मानिसलाई प्रकृतिबाट टाढा राख्ने विषयमा मात्र सीमित छैन। स्थानीयवासीलाई प्रकृतिसँग सन्तुलित रूपमा बाँच्न सिकाउने दिशामा पनि काम भइरहेको छ।

ल्हासास्थित ल्हालु सिमसार राष्ट्रिय प्रकृति आरक्ष यसको अर्को उदाहरण हो। “ल्हासाको फोक्सो” भनेर चिनिने यस सिमसार क्षेत्रमा गर्मी मौसममा चराचुरुङ्गी पानीमाथि उडिरहेका वा छेउछाउमा आराम गरिरहेका देखिन्छन्। नजिकै पोताला दरबार र आवासीय भवनहरू देखिनुले यो सिमसारलाई सहरको दैनिक जीवनसँग जोडेको छ।

ल्हालु सिमसार आरक्ष प्रशासन ब्युरोका उपप्रमुख ङावाङ ताशीका अनुसार यो क्षेत्र पहिले यति स्वस्थ थिएन। सन् १९९५ देखि संरक्षण, पुनःस्थापना र नियमित अनुगमनका कारण सिमसारको पर्यावरणीय क्षमता पुनर्जीवित भएको हो। पछिल्लो समयमा ल्हासाले दुई चरणमा ७२८ मिलियन युआन लगानी गरी पुनःस्थापना कार्य अघि बढाएको छ।

हाल ल्हालु सिमसारको वनस्पति आवरण ९५ प्रतिशतभन्दा बढी पुगेको छ। यहाँ १७४ प्रजातिका चरा पाइन्छन् भने १० हजारभन्दा बढी चरा बसोबास र प्रजनन गर्ने गरेका छन्। आरक्षका केही गस्ती मार्ग सर्वसाधारणका लागि व्यवस्थित रूपमा खुला गरिएको छ, जहाँ स्थानीय बासिन्दा हिँडडुल, फोटो खिच्न र चरा अवलोकन गर्न पुग्ने गरेका छन्।

शिजाङको पूर्वी निङ्ची क्षेत्रमा भने पर्यावरण संरक्षण स्थानीय जनजीविकासँग जोडिएको छ। बोमी काउन्टीकी होमस्टे सञ्चालिका ताशी डोल्माले बाल्यकालदेखि नै आफ्नी आमाले सञ्चालन गरेको पारिवारिक पाहुना घर देखेकी थिइन्। तर, आँगनका आरुका फूलहरू भविष्यमा आम्दानीको स्रोत बन्लान् भन्ने उनले त्यतिबेला सोचेकी थिइनन्।

आज निङ्चीमा आरुका फूल, स्वच्छ पहाड, नदी र गाउँले पर्यटन स्थानीय अर्थतन्त्रको आधार बन्दै गएको छ। सन् २०२५ मा निङ्चीले १ करोड ७४ लाख पर्यटक भ्रमण प्राप्त गरेको थियो भने पर्यटन आम्दानी १६.३ अर्ब युआन पुगेको थियो। सहरले हरेक वर्ष १० हजारभन्दा बढी पर्यावरणीय रोजगारी सिर्जना गर्दै आएको छ, जसले प्रतिव्यक्ति वार्षिक आम्दानी करिब ३ हजार ५०० युआनले बढाउन मद्दत गरेको छ।

उत्तरी शिजाङमा काल्जाङ ल्हुन्द्रुप अझै पनि नियमित गस्तीमा निस्किन्छन्। चिसो, एक्लोपन र कठिन भूगोलबीच उनको काम चुनौतीपूर्ण छ। तर प्रत्येक पटक फर्किएका तिब्बती एन्टिलोप, सिमसारमा उत्रिएका सारस र स्वच्छ पहाड–नदीबाट आम्दानी पाइरहेका गाउँहरू एउटै सन्देश दिन्छन्—पठारमा प्रकृति संरक्षण अब जीवन चलाउने नयाँ आधार बनेको छ।