भारतको युवा आन्दोलनले दक्षिण एसियाको क्षेत्रीय स्थिरतामा कस्तो प्रभाव पार्न सक्छ?-९

# प्रेम सागर पौडेल

भारतमा भइरहेको ककरोच आन्दोलन तत्काल अन्तरराज्यीय सुरक्षा संकट होइन। यो घरेलु शिक्षा, रोजगारी र जवाफदेहितासँग सम्बन्धित आन्दोलन हो। तर भारतको आकार, आर्थिक प्रभाव र क्षेत्रीय स्थानका कारण यसको दीर्घकालीन असर दक्षिण एसियामा सीमित रहँदैन।

पहिलो प्रभाव भारतको अन्तर्राष्ट्रिय छविमा पर्छ। भारत आफूलाई विश्वको सबैभन्दा ठूलो लोकतन्त्र, प्रविधि शक्ति र ग्लोबल साउथको प्रतिनिधि देशका रूपमा प्रस्तुत गर्छ। विद्यार्थीमाथि अत्यधिक बल प्रयोगको आरोप, इन्टरनेट नियन्त्रण र संसदीय अवरोधले लोकतान्त्रिक विश्वसनीयतामाथि प्रश्न उठाउन सक्छ।

दोस्रो प्रभाव आर्थिक हो। आन्दोलन केही शहर र दिनमा सीमित रहे समग्र भारतीय अर्थतन्त्रमा ठूलो क्षति हुँदैन। तर रेल, मेट्रो, सडक, विश्वविद्यालय र सरकारी कार्यालय लामो समय अवरुद्ध भए शहरी उत्पादन, सेवा, पर्यटन र लगानी वातावरण प्रभावित हुनसक्छ।

तेस्रो प्रभाव राजनीतिक अनुकरणको हो। दक्षिण एसियाका देशमा युवा बेरोजगारी, परीक्षा संकट, भ्रष्टाचार र शासकीय अविश्वास साझा समस्या हुन्। भारतको आन्दोलन सफल भयो भने नेपाल, बङ्गलादेश, पाकिस्तान र श्रीलंकाका युवा संगठनले यसको प्रतीक र डिजिटल रणनीति अपनाउन सक्छन्।

यसलाई बङ्गलादेशको सन् २०२४ को विद्यार्थी आन्दोलनसँग सीधै बराबर मान्नु गलत हुन्छ। राजनीतिक संरचना, सुरक्षा प्रतिक्रिया र सामाजिक गठबन्धन फरक छन्। तर एउटा सीमित विद्यार्थी माग कसरी व्यापक शासनविरोधी आन्दोलनमा परिणत हुनसक्छ भन्ने शिक्षा भारतीय सरकार र छिमेकी सबैले गम्भीरतापूर्वक हेर्नेछन्।

चीन र पाकिस्तानले भारतको अस्थिरतालाई कूटनीतिक तथा प्रचारात्मक अवसरका रूपमा प्रयोग गर्न सक्छन्। तर बाह्य शक्तिले आन्दोलन चलाएको प्रमाणबिना षड्यन्त्रको कथा बनाउनु खतरनाक हुन्छ। यसले वास्तविक विद्यार्थी गुनासो दबाउँछ र सुरक्षा केन्द्रित प्रतिक्रिया बढाउँछ।

भारतको विदेश नीति तत्काल बदलिने सम्भावना कम छ। तर सरकार घरेलु संकटमा लामो समय फस्यो भने चीन सीमा, पाकिस्तान, म्यानमार, बङ्गलादेश र हिन्द महासागर सम्बन्धी कूटनीतिक ध्यान विभाजित हुनसक्छ।

क्षेत्रीय मञ्चमा भारतको नेतृत्व क्षमता पनि घरेलु वैधतासँग जोडिन्छ। आफ्नै युवासँग संवाद गर्न नसकेको सरकारलाई छिमेकीले लोकतान्त्रिक सुशासनको सन्देश दिँदा विरोधाभाष देखिन सक्छ।

आन्दोलन हिंसात्मक वा साम्प्रदायिक दिशामा गयो भने क्षेत्रीय जोखिम बढ्नेछ। अहिले यसको मूल भाषा शिक्षा र भविष्य हो, धर्म वा जातीय पहिचान होइन। यही गैरसाम्प्रदायिक चरित्र यसको सकारात्मक पक्ष हो। राजनीतिक समूहले यसलाई धार्मिक वा प्रादेशिक विभाजनमा मोड्न खोजे दक्षिण एसियाली स्थिरताका लागि गम्भीर खतरा बन्न सक्छ।

भारत सरकारको सबैभन्दा राम्रो क्षेत्रीय सन्देश बल प्रदर्शन होइन, संस्थागत सुधार हुनेछ। स्वतन्त्र जाँच, परीक्षा सुधार, राजनीतिक जिम्मेवारी र प्रहरी कारबाहीको निष्पक्ष परीक्षणले भारतको लोकतान्त्रिक क्षमता प्रमाणित गर्छ।

दक्षिण एसियाका सरकारहरूले आन्दोलनबाट दुई विपरीत शिक्षा लिन सक्छन्। एउटा, सामाजिक सञ्जाल र बल प्रयोगद्वारा असन्तोष नियन्त्रण गर्नुपर्छ। अर्को, युवाको असन्तोष विस्फोट हुनुअघि संस्थागत संवाद र सेवा सुधार गर्नुपर्छ। दोस्रो शिक्षा मात्र स्थायी स्थिरताको आधार हो।

क्षेत्रीय स्थिरता सीमा क्षेत्रमा सैनिकको सङ्ख्याले मात्र बन्दैन। युवालाई भविष्यमा विश्वास छ कि छैन भन्ने प्रश्नले पनि निर्धारण गर्छ। भारतको ककरोच आन्दोलन यही गहिरो सुरक्षा प्रश्नको संकेत हो।

लेखक: प्रेम सागर पौडेल नेपालका वरिष्ठ पत्रकार र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध विश्लेषक हुनुहुन्छ। उहाँले नेपाल-चीन सम्बन्ध, हिमालय क्षेत्रको भू-राजनीति, र एसियाली सुरक्षा मुद्दाहरूमा गहन अध्ययन गर्नुभएको छ।