ककरोच आन्दोलन र नेपाल–भारत सम्बन्धः खुला सीमापारि आउने राजनीतिक तरङ्ग-१०

# प्रेम सागर पौडेल

भारतमा उठेको ककरोच आन्दोलन नेपालका लागि टाढाको घरेलु राजनीतिक घटना होइन। नेपाल र भारतबीच खुला सीमा, गहिरो सामाजिक सम्बन्ध, ठूलो व्यापारिक निर्भरता, शैक्षिक आवागमन र सुरक्षा सहकार्य छ। त्यसैले भारतको दीर्घ राजनीतिक अस्थिरता नेपालमा आर्थिक, सामाजिक र मनोवैज्ञानिक तरङ्गका रूपमा प्रवेश गर्नसक्छ।

पहिलो प्रभाव नेपाली विद्यार्थीमा पर्छ। ठूलो सङ्ख्यामा नेपाली विद्यार्थी भारतका विद्यालय, विश्वविद्यालय, चिकित्सा तथा प्राविधिक संस्थामा अध्ययन गर्छन्। परीक्षा अवरोध, यातायात बन्द, प्रदर्शन, इन्टरनेट नियन्त्रण वा सुरक्षा कडाइले उनीहरूको अध्ययन र आवागमन प्रभावित हुनसक्छ।

नेपाल सरकारले भारतमा रहेका विद्यार्थीको तथ्याङ्क अद्यावधिक गरी दूतावास तथा महावाणिज्य दूतावास मार्फत आपत्कालीन सम्पर्क प्रणाली तयार गर्नुपर्छ। प्रदर्शनमा सहभागी हुने वा प्रभावित हुने नेपाली नागरिकलाई स्थानीय कानुन, सुरक्षित आवागमन र कूटनीतिक सहायताबारे स्पष्ट सूचना दिनुपर्छ।

दोस्रो प्रभाव सीमा क्षेत्रमा पर्छ। नेपाल–भारत सीमा करिब १,७५० किलोमिटर अब्यवस्थित खुला प्रकृतिको छ। बिहार र उत्तर प्रदेशमा आन्दोलन फैलियो भने सुरक्षा जाँच, यात्रु आवागमन र मालवाहक सवारीमा अस्थायी कडाइ हुनसक्छ। यसले नेपालका आयात, औद्योगिक कच्चा पदार्थ र दैनिक उपभोग्य वस्तुको आपूर्ति प्रभावित गर्नसक्छ।

तेस्रो प्रभाव राजनीतिक अनुकरणको हो। नेपालका युवामा पनि बेरोजगारी, वैदेशिक पलायन, परीक्षा प्रणाली, भ्रष्टाचार र पुराना दलप्रतिको असन्तोष गहिरो छ। सीजेपीको व्यङ्ग्यात्मक नाम, डिजिटल संगठन र गैरपरम्परागत नेतृत्वले नेपाली युवालाई आकर्षित गर्नसक्छ।

यो प्रभाव सकारात्मक वा नकारात्मक दुवै हुनसक्छ। सकारात्मक रूपमा युवाले तथ्यमा आधारित शान्तिपूर्ण जवाफदेहिता अभियान चलाउन सक्छन्। नकारात्मक रूपमा अपुष्ट सूचना, आवेगपूर्ण भीड र संस्थाविरोधी भाषा फैलिन सक्छ।

चौथो प्रभाव नेपाल–भारत उच्च राजनीतिक सम्बन्धमा पर्न सक्छ। भारत सरकार घरेलु दबाबमा हुँदा छिमेकी नीतिमा बढी सुरक्षा केन्द्रित हुनसक्छ। खुला सीमा, तेस्रो देशका नागरिकको आवागमन, सामाजिक सञ्जाल गतिविधि र राजनीतिक समूहको सम्पर्कमाथि निगरानी बढ्न सक्छ।

नेपालले यस्तो अवस्थामा भारतको घरेलु विवादमा पक्ष लिनु हुँदैन। लोकतान्त्रिक अधिकार, शान्तिपूर्ण विरोध र कानुनी प्रक्रियाप्रति सामान्य सिद्धान्तगत सम्मान राख्दै प्रत्यक्ष राजनीतिक हस्तक्षेपबाट टाढा रहनुपर्छ।

पाँचौँ प्रभाव आर्थिक तथा ऊर्जा सम्बन्धमा हुन्छ। भारत नेपालका लागि प्रमुख व्यापार, पारवहन र विद्युत बजार हो। दीर्घकालीन राजनीतिक अवरोधले सीमापारि ढुवानी, परियोजना निर्णय र ऊर्जा वार्तामा ढिलाइ गराउन सक्छ। यद्यपि सीमित शहरी आन्दोलनले तत्काल ठूला द्विपक्षीय परियोजना रोक्ने सम्भावना कम छ।

भारतसँग नेपालका दर्जनौँ संस्थागत संवाद संयन्त्र छन्। संकटको समयमा तिनलाई सक्रिय राख्नुपर्छ। सीमा प्रशासन, भन्सार, रेल, ऊर्जा र सुरक्षा निकायबीच नियमित सम्पर्क आवश्यक हुन्छ।

नेपालका सञ्चारमाध्यमले पनि जिम्मेवारीपूर्वक समाचार दिनुपर्छ। भारतीय सरकार वा आन्दोलनकारीमध्ये कुनै एक पक्षको प्रचार जस्ताको त्यस्तै प्रकाशन गर्नु हुँदैन। घाइते, पक्राउ, मृत्यु, कानुनी कारबाही र राजनीतिक दाबीको स्वतन्त्र जाँच आवश्यक हुन्छ।

नेपालका दलले भारतको आन्दोलनलाई आफ्ना घरेलु विरोधीमाथि आरोप लगाउने साधन बनाए सम्बन्ध बिग्रन सक्छ। कसैले यसलाई भारतीय लोकतन्त्रको पतन भन्ने र कसैले विदेशी षड्यन्त्र भन्ने अतिवादी व्याख्या गर्दा वस्तुगत समझ कमजोर हुन्छ।

नेपालले यस घटनाबाट मुख्य शिक्षा लिनुपर्छ। युवाको गुनासो समयमै सुन्ने, परीक्षालाई विश्वसनीय बनाउने, सरकारी नियुक्तिमा पारदर्शिता कायम गर्ने र प्रहरीलाई भीड नियन्त्रणमा मानवअधिकार प्रशिक्षण दिने।

भारतको राजनीतिक स्थिरता नेपालको हितमा छ, तर स्थिरता दमनबाट होइन, लोकतान्त्रिक समाधानबाट आउनुपर्छ। नेपालले भारतसँग मित्रवत र संवेदनशील सम्बन्ध कायम राख्दै आफ्ना नागरिक, व्यापार र राष्ट्रिय हितका लागि व्यावहारिक पूर्वतयारी गर्नुपर्छ।

खुला सीमाले केवल मानिस र सामान मात्र पार गराउँदैन। विचार, आक्रोश र आशा पनि पार गराउँछ। ककरोच आन्दोलनको सबैभन्दा ठूलो नेपाली प्रभाव यही मनोवैज्ञानिक र राजनीतिक तरङ्ग हुनसक्छ।

लेखक: प्रेम सागर पौडेल नेपालका वरिष्ठ पत्रकार र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध विश्लेषक हुनुहुन्छ। उहाँले नेपाल-चीन सम्बन्ध, हिमालय क्षेत्रको भू-राजनीति, र एसियाली सुरक्षा मुद्दाहरूमा गहन अध्ययन गर्नुभएको छ।