युनेस्को सूचीपछि सिसिया सभ्यताप्रति बढ्दो चासो, लोप भएको ताङ्गुट लिपि फेरि जनसमक्ष

ड्रागन मिडिया समाचार कक्ष

चीनको उत्तरपश्चिमी निङ्सिया हुई स्वायत्त क्षेत्रस्थित सिसिया शाही समाधिस्थल युनेस्को विश्व सम्पदा सूचीमा समावेश भएपछि त्यहाँको प्राचीन सभ्यता, ताङ्गुट लिपि र सांस्कृतिक सम्पदाप्रति स्वदेशी तथा विदेशी पर्यटकको चासो उल्लेख्य रूपमा बढेको छ।

सिसिया राजवंशकालीन इतिहासलाई आधुनिक पुस्तासँग जोड्ने प्रयासअन्तर्गत संग्रहालयले पुरातात्विक सम्पदा संरक्षणसँगै परम्परागत सुलेखन र आधुनिक डिजिटल प्रविधिलाई प्रयोग गर्न थालेको छ। त्यसको एउटा आकर्षक उदाहरण सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षणकर्मी याङ युएहोङले पुनःजीवन दिइरहेको ताङ्गुट लिपि बनेको छ।

ताङ्गुट जातीय समुदायले स्थापना गरेको सिसिया राजवंश सन् १०३८ देखि १२२७ सम्म उत्तरपश्चिम चीनमा प्रभावशाली थियो। सोही कालमा विकसित ताङ्गुट लेखन प्रणालीले चिनियाँ अक्षर निर्माणका केही सिद्धान्तबाट प्रेरणा लिए पनि आफ्नो पृथक संरचना बनाएको थियो। करिब ६ हजार अक्षर रहेको मानिने यो लिपि सिसिया राजवंशको पतन र ताङ्गुट समुदाय क्रमशः अन्य जातीय समुदायसँग घुलमिल हुँदै गएपछि दैनिक प्रयोगबाट हराएको थियो।

निङ्सियाको हेलान पर्वतको फेदीमा रहेको सिसिया शाही समाधिस्थललाई जुलाई २०२५ मा युनेस्को विश्व सम्पदा सूचीमा समावेश गरिएको थियो। यो स्थलले कृषि र पशुपालनमा आधारित समाज, व्यापारिक सम्पर्क तथा विभिन्न सांस्कृतिक परम्पराको अन्तर्क्रियाबाट विकसित सिसिया सभ्यताको ऐतिहासिक प्रमाण सुरक्षित राखेको छ।

याङ युएहोङ अहिले यही स्थलको संग्रहालयमा आगन्तुकलाई ताङ्गुट लिपिसँग परिचित गराउँदै आएका छन्। उनी परम्परागत चिनियाँ सुआन कागजमा कुची र मसी प्रयोग गरी प्राचीन अक्षर लेख्छन् र आगन्तुकलाई त्यसको ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक पृष्ठभूमि बुझाउँछन्।

याङका लागि यो केवल सुलेखन होइन। उनका अनुसार हराइसकेको लेखन प्रणालीलाई पुनःलेखन गर्नु इतिहासको एउटा विस्मृत अध्यायलाई वर्तमान पुस्तासामु पुनःदृश्य बनाउने माध्यम हो।

उनको ताङ्गुट लिपिसँगको सम्बन्ध पुरातात्विक संरक्षणबाट सुरु भएको हो। सन् १९९५ मा कला तथा हस्तकलासम्बन्धी अध्ययन पूरा गरेका याङ करिब सन् २००० देखि सिसिया शाही समाधिस्थलको सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षण टोलीसँग आबद्ध भए। झन्डै दुई दशकसम्म उनले अभिलेख, फुटेका शिलालेख, माटाका सामग्री तथा प्राचीन संरचनाका अवशेषको वर्गीकरण, सरसफाइ र पुनःस्थापनामा काम गरे।

यस अवधिमा उनले दुई सयभन्दा बढी पुरातात्विक वस्तुको संरक्षण तथा पुनःस्थापनामा योगदान गरेको सिन्ह्वाले जनाएको छ। पुराना शिलालेखमा रहेका ताङ्गुट अक्षरप्रतिको रुचि विस्तार हुँदै गएपछि उनले कामपछि पनि ती अक्षरको प्रतिलिपि गर्न थाले र सन् २०११ देखि ताङ्गुट लिपि तथा यसको सुलेखनको व्यवस्थित अध्ययनमा केन्द्रित भए।

सिसिया शाही समाधिस्थलले विश्व सम्पदाको मान्यता पाएपछि पर्यटक आगमन पनि तीव्र रूपमा बढेको छ। सन् २०२५ मा करिब १० लाख मानिसले स्थल भ्रमण गरेका थिए, जुन अघिल्लो वर्षको तुलनामा करिब ७० प्रतिशत बढी हो। सन् २०२६ को पाँचदिने मे दिवस बिदामा आगन्तुक संख्या अघिल्लो वर्षको सोही अवधिको तुलनामा ८३.२८ प्रतिशतले बढेको विवरण छ। विदेशी पर्यटक आकर्षित गर्ने निङ्सियाका प्रमुख गन्तव्यमध्ये पनि यो स्थल अगाडि देखिएको छ।

बढ्दो आगन्तुकलाई प्राचीन सभ्यता बुझाउन संग्रहालयले परम्परागत प्रदर्शनीसँगै आधुनिक प्रविधि प्रयोग गरिरहेको छ। घुमाउन मिल्ने स्मार्ट प्रदर्शन कक्षमार्फत पुरातात्विक वस्तुको सूक्ष्म विवरण हेर्न सकिने व्यवस्था गरिएको छ। भर्चुअल रियालिटी र विस्तारित वास्तविकतासम्बन्धी प्रविधिबाट आगन्तुकले भूमिगत समाधि कक्षको आभासी अवलोकन, पुरातात्विक उत्खननको अन्तरक्रियात्मक अनुभव तथा सम्पदालाई फरक दृष्टिकोणबाट अध्ययन गर्न सक्छन्।

तर प्रविधिले प्राचीन सभ्यता बुझ्ने नयाँ ढोका खोले पनि मानव हातबाट लेखिने लिपिको सांस्कृतिक अनुभवलाई पूर्ण रूपमा प्रतिस्थापन गर्न नसक्ने याङको बुझाइ छ। संग्रहालय पुग्ने धेरै आगन्तुक उनीसँग ताङ्गुट लिपिबारे जानकारी लिएपछि आफैँ कुची समातेर अक्षर लेख्ने प्रयास गर्छन्।

याङका अनुसार हस्तलेखनमा मानवीय भावना र व्यक्तिगत अनुभूति जोडिएको हुन्छ। प्राचीन लिपि पढ्ने वा हेर्ने मात्र होइन, त्यसलाई आफ्नै हातले लेख्दा मानिसले त्यसको पछाडि रहेको सभ्यतासँग फरक किसिमको सम्बन्ध अनुभव गर्न सक्छ।

सिसिया शाही समाधिस्थलमा भइरहेको यो अभ्यासले चीनमा सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षण अब पुरातात्विक वस्तु सुरक्षित राख्ने काममा मात्र सीमित नरहेको देखाउँछ। प्राचीन लिपिको पुनर्परिचय, प्रत्यक्ष सहभागिता, डिजिटल प्रविधि र पर्यटनलाई जोडेर ऐतिहासिक सम्पदालाई नयाँ पुस्ताको अनुभवसँग जोड्ने प्रयास विस्तार भइरहेको छ।

सदियौँअघि दैनिक प्रयोगबाट हराएको ताङ्गुट लिपि यसरी पुनःसार्वजनिक जीवनमा फर्कन थालेको छ। यसको पुनरागमन बोलचालको भाषा वा दैनिक प्रशासनिक लिपिका रूपमा नभए पनि इतिहास, कला र सांस्कृतिक स्मृतिको माध्यमका रूपमा भइरहेको छ। सिसिया सभ्यताको संरक्षणमा यही मानवीय सम्पर्क र आधुनिक प्रविधिको संयोजन अहिले नयाँ आकर्षण बनेको छ।