भारत–सोभियत शान्ति, मैत्री तथा सहयोग सन्धिको ५५ वर्ष पूरा

ड्रागन मिडिया समाचार कक्ष

रुस र भारतबीचको दीर्घकालीन मैत्री तथा रणनीतिक सम्बन्धको महत्वपूर्ण आधार मानिने भारत–सोभियत शान्ति, मैत्री तथा सहयोग सन्धि सम्पन्न भएको ५५ वर्ष पूरा भएको छ।

सन् १९७१ अगस्ट ९ मा नयाँ दिल्लीमा तत्कालीन सोभियत संघ र भारतबीच उक्त ऐतिहासिक सन्धिमा हस्ताक्षर भएको थियो। भारतको विदेश मन्त्रालयको आधिकारिक अभिलेखमा समेत सोही मितिको “शान्ति, मैत्री तथा सहयोग सन्धि” द्विपक्षीय सम्बन्धको महत्वपूर्ण दस्तावेजका रूपमा सुरक्षित छ।

तत्कालीन सोभियत विदेशमन्त्री आन्द्रेई ग्रोमिको र भारतीय विदेशमन्त्री सरदार स्वर्ण सिंहले हस्ताक्षर गरेको सन्धिले दुई देशबीच दीर्घकालीन राजनीतिक विश्वास र सहकार्यको संस्थागत आधार निर्माण गरेको थियो।

सन्धिले सार्वभौमिकताको सम्मान, समानता, आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप नगर्ने सिद्धान्त तथा पारस्परिक हितका आधारमा सम्बन्ध विस्तार गर्ने प्रतिबद्धतालाई महत्व दिएको थियो। यससँगै आर्थिक, वैज्ञानिक, प्राविधिक तथा अन्य क्षेत्रमा सहयोग विस्तार गर्ने आधारसमेत तयार भएको थियो।

सन् १९७१ को दक्षिण एसियाली भू–राजनीतिक परिवेशमा सम्पन्न उक्त सन्धि तत्कालीन क्षेत्रीय परिस्थितिमा विशेष महत्वको थियो। त्यसपछिका दशकहरूमा सोभियत संघ र पछि रुसी महासंघसँग भारतको सम्बन्ध रक्षा, ऊर्जा, अन्तरिक्ष, विज्ञान तथा प्रविधि, व्यापार, शिक्षा र सांस्कृतिक आदानप्रदानसम्म विस्तार हुँदै गएको छ।

सोभियत संघ विघटनपछि पनि मस्को र नयाँ दिल्लीले ऐतिहासिक सम्बन्धलाई निरन्तरता दिए। सन् २००० मा भारत–रुस रणनीतिक साझेदारी घोषणा गरिएको थियो भने सन् २०१० मा त्यसलाई “विशेष तथा विशेषाधिकारप्राप्त रणनीतिक साझेदारी” को स्तरमा उकासिएको थियो। भारतको विदेश मन्त्रालयले जुलाई २०२६ मा प्रकाशित द्विपक्षीय सम्बन्धसम्बन्धी विवरणमा समेत रुसलाई भारतको दीर्घकालीन र समयपरीक्षित साझेदारका रूपमा उल्लेख गरेको छ।

हाल दुई देशबीच राजनीतिक तथा सुरक्षा संवाद, रक्षा तथा सैन्य–प्राविधिक सहयोग, व्यापार तथा अर्थतन्त्र, विज्ञान तथा प्रविधि, ऊर्जा, संस्कृति र जनस्तरीय सम्पर्कलगायत क्षेत्रमा संस्थागत संयन्त्रमार्फत सहकार्य जारी छ।

५५ वर्षअघि सम्पन्न शान्ति, मैत्री तथा सहयोग सन्धि आजको रुस–भारत सम्बन्धको सम्पूर्ण संरचनाको एकमात्र आधार नभए पनि दुई देशबीच विकसित दीर्घकालीन विश्वास, पारस्परिक सम्मान र रणनीतिक निरन्तरताको महत्वपूर्ण ऐतिहासिक कोसेढुङ्गाका रूपमा कायम छ।