दक्षिण चीन सागरमा सैन्य कूटनीतिको नवीन आयाम: चीन र सिंगापुरको समुद्री सहकार्य अभ्यासको व्यापक अर्थ

# एलियास ग्रान्ट
राजनीतिक तथा विदेश मामिला विश्लेषक

दक्षिण चीन सागरलाई प्रायः विवाद, शक्ति प्रतिस्पर्धा, सैन्य उपस्थिति र चीन तथा अमेरिकाबीचको भूराजनीतिक टकरावका दृष्टिले हेरिन्छ। तर सन् २०२६ सेप्टेम्बरको शुरुवातमा हुन लागेको चीन र सिंगापुरको ‘मेरिटाइम कोअपरेशन २०२६’ संयुक्त नौसैनिक अभ्यासले यही क्षेत्रमा फरक सम्भावना देखाउँछ। त्यो हो प्रतिस्पर्धाबीच सहकार्य, सेनाबीच विश्वास निर्माण र क्षेत्रीय स्थायित्वलाई साझा दायित्वका रूपमा अघि बढाउने प्रयास।

चीनको राष्ट्रिय रक्षा मन्त्रालयका अनुसार दुवै देशका नौसेनाले क्वाङतोङ प्रान्तको चानच्याङ नजिकको समुद्री तथा हवाई क्षेत्रमा प्रत्यक्ष गोली अभ्यास, समुद्रमै आपूर्ति पुनःभरण तथा संयुक्त खोज र उद्धार गर्नेछन्। यसको उद्देश्य आपसी विश्वास बढाउनु, सैन्य सहकार्य विस्तार गर्नु र क्षेत्रीय शान्ति तथा स्थायित्व कायम गर्ने संयुक्त क्षमता बलियो बनाउनु हो।

यो नियमित द्विपक्षीय अभ्यासभन्दा बढी अर्थपूर्ण छ। प्रत्यक्ष गोली अभ्यासले युद्धक तयारी परीक्षण गर्छ, समुद्रमै आपूर्ति पुनःभरणले टाढाको समुद्री क्षेत्रमा लामो समय जहाज सञ्चालन गर्न सक्ने क्षमता जाँच्छ भने संयुक्त खोज तथा उद्धारले मानवीय सहकार्यलाई प्राथमिकता दिन्छ। एउटै अभ्यासमा यी पक्ष समेटिनुले चीन र सिंगापुरबीचको नौसैनिक सम्बन्ध औपचारिक भ्रमण र सद्भाव प्रदर्शनभन्दा अगाडि बढेको देखाउँछ।

सन् २०१५ मा शुरु भएको ‘मेरिटाइम कोअपरेशन’ अभ्यास श्रृंखला क्रमशः संस्थागत हुँदै आएको छ। सन् २०२५ को संस्करणमा पनि दुवै नौसेनाले सतही लक्ष्यमा आक्रमण, समुद्री आपूर्ति, खोज तथा उद्धार र जहाज चढेर निरीक्षण गर्नेलगायत अभ्यास गरेका थिए। त्यसैले २०२६ को अभ्यास पृथक घटना नभई झन्डै एक दशकदेखि विकसित रक्षा सम्बन्धको अर्को चरण हो।

चीन र सिंगापुरबीच मन्त्रीस्तरीय संवाद, नियमित सैन्य अभ्यास, सैनिक आदानप्रदान, रसद सहयोग तथा सैन्य शिक्षण र अनुसन्धान निकायबीच सम्पर्क विस्तार हुँदै आएको छ। यस अर्थमा यो अभ्यास सैनिक तालिम मात्र होइन, व्यावसायिक सैन्य सम्पर्कमार्फत विश्वास र संकट व्यवस्थापन क्षमता निर्माण गर्ने माध्यम पनि हो।

सिंगापुरको भूमिका यहाँ विशेष अर्थपूर्ण छ। ऊ चीनको सैन्य गठबन्धनमा छैन। अमेरिकासँग उसको घनिष्ठ रक्षा सम्बन्ध छ र भारतसँग पनि लामो समयदेखि नौसैनिक सहकार्य गर्दै आएको छ। यसले सिंगापुर कुनै एउटा शक्तिसँग मात्र बाँधिनुभन्दा आफ्नो रणनीतिक स्वायत्तता कायम राख्दै विभिन्न पक्षसँग सम्बन्ध विस्तार गर्न इच्छुक रहेको देखाउँछ।

त्यसैले चीनसँगको अभ्यासलाई सिंगापुर चीनतर्फ ढल्किएको संकेतका रूपमा हेर्नु उचित हुँदैन। बरु यसले दक्षिणपूर्वी एसियाका साना तथा मध्यम शक्तिहरूले एउटा शक्तिसँग सम्बन्ध बढाउँदा अर्को शक्तिसँग दूरी बनाउन आवश्यक ठान्दैनन् भन्ने देखाउँछ। उनीहरूका लागि विभिन्न साझेदारसँग सम्बन्ध राख्दै आफ्नो राष्ट्रिय हित र कूटनीतिक विकल्प सुरक्षित गर्नु बढी महत्वपूर्ण छ।

चीनका लागि पनि यस्तो अभ्यास उपयोगी छ। चिनियाँ नौसैनिक शक्ति विस्तार हुँदै जाँदा छिमेकी देशहरूमा त्यसको उद्देश्यबारे प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हुन्छ। यस्तो अवस्थामा सैन्य क्षमता प्रदर्शनसँगै संवाद, पूर्वानुमानयोग्यता र नियमित सम्पर्क आवश्यक हुन्छ। सिंगापुरजस्तो व्यावसायिक नौसेनासँग अभ्यासले चिनियाँ जनमुक्ति सेना नौसेनालाई फरक सञ्चालन पद्धति बुझ्ने र अन्तर्राष्ट्रिय सैन्य सम्पर्क सुदृढ गर्ने अवसर दिन्छ।

चानच्याङको चयन पनि अर्थपूर्ण छ। यो चिनियाँ नौसेनाको दक्षिणी थिएटर कमान्डसँग सम्बन्धित महत्वपूर्ण केन्द्र हो। यही क्षेत्रमा संयुक्त अभ्यास हुनु उच्च तहको सैन्य संवादलाई परिचालन तहसम्म पुर्‍याउने प्रक्रियाका रूपमा हेर्न सकिन्छ।

सैनिक विश्वास संयुक्त वक्तव्यबाट मात्र निर्माण हुँदैन। जहाजका कमान्डर, सञ्चार अधिकारी र प्राविधिक टोलीले एकअर्काको कार्यप्रणाली बुझ्दा मात्र त्यो व्यवहारमा रूपान्तरण हुन्छ। संयुक्त अभ्यासले यस्तो सम्पर्क बढाउँदै संकटका बेला गलत आकलनको जोखिम कम गर्न सक्छ।

संयुक्त खोज तथा उद्धार यस अभ्यासको सबैभन्दा सकारात्मक पक्षमध्ये एक हो। दक्षिण चीन सागर शक्ति प्रतिस्पर्धाको क्षेत्र मात्र होइन, विश्वका अत्यन्त व्यस्त व्यापारिक समुद्री मार्गमध्ये एक पनि हो। समुद्री दुर्घटना, प्रतिकूल मौसम, प्राकृतिक विपद वा अन्य आपतकालीन अवस्थामा राजनीतिक मतभेदभन्दा मानव जीवनको सुरक्षा प्राथमिक हुन्छ।

यति विशाल क्षेत्रमा कुनै एउटा देशले मात्र सबै खोज तथा उद्धार आवश्यकता प्रभावकारी रूपमा पूरा गर्न कठिन हुन्छ। सूचना आदानप्रदान, जहाज तथा हेलिकप्टर समन्वय र संयुक्त परिचालनले आपतकालीन प्रतिक्रिया प्रभावकारी बनाउन सक्छ। त्यसैले यस्तो अभ्यासलाई सैनिक तयारीसँगै मानवीय सहकार्यको अभ्यासका रूपमा पनि हेर्नुपर्छ।

यसबाट क्षेत्रीय सहकार्यको अर्को महत्वपूर्ण पाठ पनि मिल्छ। राजनीतिक विवाद समाधान नभएसम्म सबै सम्पर्क रोक्न आवश्यक छैन। बरु विवाद जटिल हुँदा प्रत्यक्ष संवाद अझ उपयोगी हुन्छ। नौसैनिक अधिकारीहरूले एकअर्काको प्रक्रिया बुझ्नु, संकटमा छिटो सम्पर्क गर्न सक्नु र समुद्रमा भेट हुँदा पूर्वानुमानयोग्य व्यवहार गर्नु तनाव न्यूनीकरणको प्रभावकारी माध्यम बन्न सक्छ।

यो अभ्यासले सुरक्षा शून्य योगको खेल होइन भन्ने अवधारणालाई पनि बल दिन्छ। सिंगापुरले चीनसँग रक्षा सम्बन्ध विस्तार गर्दा अमेरिका वा भारतसँगको सम्बन्ध स्वतः कमजोर हुँदैन। विभिन्न शक्तिसँग एकैसाथ अभ्यास, तालिम र संवाद गर्न सकिने वातावरण बने क्षेत्रीय सम्बन्ध कठोर सैन्य खेमाभन्दा सहकार्यका सञ्जालमा विकसित हुन सक्छन्।

दक्षिणपूर्वी एसियाका लागि यस्तो संरचना विशेष उपयोगी छ। यस क्षेत्रका देशहरू आर्थिक रूपमा चीनसँग गहिरो रूपमा जोडिएका छन् भने रक्षा, प्रविधि र लगानीका क्षेत्रमा अमेरिका, भारत, जापान तथा अन्य साझेदारसँग पनि महत्वपूर्ण सम्बन्ध राख्छन्। उनीहरूका लागि कसको पक्षमा उभिनेभन्दा सबैसँग राष्ट्रिय हितअनुकूल कसरी काम गर्ने भन्ने प्रश्न बढी सान्दर्भिक छ।

समुद्रमै आपूर्ति पुनःभरण र प्रत्यक्ष गोली अभ्यासले पनि दुई नौसेनाबीचको परिचालन समन्वयको स्तर परीक्षण गर्छ। जहाजको गति, दूरी, सञ्चार, हतियार सुरक्षा र रसद व्यवस्थापनमा उच्च सटीकता आवश्यक पर्ने भएकाले यस्तो संयुक्त अभ्यास आपसी समझदारी र व्यावसायिक अनुशासनको संकेत हो।

यसको अर्थ चीन र सिंगापुर एउटै रक्षा दृष्टिकोणमा पुगेका छन् भन्ने होइन। दुवैका विदेश नीति र राष्ट्रिय प्राथमिकता फरक छन्। तर भिन्नताबीच पनि सहकार्य सम्भव हुनु नै यसको वास्तविक महत्व हो।

‘मेरिटाइम कोअपरेशन २०२६’ले दक्षिण चीन सागरका राजनीतिक विवाद समाधान गर्ने छैन र शक्ति प्रतिस्पर्धा पनि अन्त्य गर्ने छैन। तर नियमित सम्पर्क, साझा तालिम, संकटकालीन सञ्चार र एकअर्काको कार्यशैली बुझ्ने प्रक्रियाले गलत आकलन र अनपेक्षित तनावको जोखिम घटाउन सक्छ।

दक्षिण चीन सागरको दीर्घकालीन स्थायित्व युद्धपोतको संख्या वा सैन्य शक्तिले मात्र निर्धारण गर्दैन। संकटमा एउटा नौसेनाले अर्कोसँग कति छिटो सम्पर्क गर्न सक्छ, दुर्घटनामा संयुक्त उद्धार गर्न सक्छ कि सक्दैन र राजनीतिक तनावका बीच पनि सैनिक तहको संवाद कायम रहन्छ कि रहँदैन भन्ने कुरा उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।

यदि दक्षिण चीन सागरलाई प्रतिस्पर्धाको क्षेत्र मात्र नभई सहअस्तित्व र सहकार्यको प्रयोगशालाका रूपमा विकास गर्न सकियो भने ‘मेरिटाइम कोअपरेशन २०२६’ त्यस दिशातर्फको एउटा सार्थक पाइला हुनेछ।