बाढीपछि घरभित्र लुकेको अर्को खतरा : भित्ताको ढुसीले फोक्सोमा के गर्छ?

एड्रियन मर्सर

बाढीपछि स्वास्थ्यको चर्चा हुँदा प्रायः दूषित पानी, झाडापखाला, टाइफाइड, डेंगी वा लेप्टोस्पाइरोसिसको कुरा हुन्छ। तर पानी घटेर मानिस घर फर्किएपछि सुरु हुने अर्को स्वास्थ्य जोखिमबारे नेपालमा निकै कम चर्चा हुन्छ। त्यो हो भिजेका घर, भित्ता, काठ, कपडा, कार्पेट र फर्निचरमा फैलिने ढुसी अर्थात फफूँद।

बाढी पसेको घर बाहिरबाट सफा देखिए पनि भित्ताभित्र, काठको संरचना, छाना, कार्पेट, गद्दा र फर्निचरमा नमी लामो समयसम्म रहन सक्छ। यही नमीले ढुसी बढ्न अनुकूल वातावरण बनाउँछ। लामो समयसम्म ओसिलो र ढुसी भएको भवनमा बस्दा श्वासप्रश्वासका समस्या, एलर्जी र दमको जोखिम बढ्न सक्छ।

ढुसी केवल भित्तामा देखिने कालो वा हरियो दाग होइन। यसले अत्यन्त साना बीजाणु हावामा फैलाउन सक्छ। ती बीजाणु साससँगै नाक, घाँटी र फोक्सोसम्म पुग्छन्। त्यसपछि नाक बन्द हुने, हाच्छिउँ आउने, घाँटी खसखसाउने, खोकी लाग्ने, आँखा पोल्ने वा रातो हुने, छालामा चिलाउने र सास फेर्दा आवाज आउनेजस्ता समस्या देखिन सक्छन्।

स्वस्थ मानिसमा यस्तो प्रतिक्रिया सामान्य वा अस्थायी हुन सक्छ। तर दम, दीर्घ फोक्सो रोग, एलर्जी वा कमजोर प्रतिरक्षा प्रणाली भएका मानिसका लागि अवस्था फरक हुन्छ। ढुसीले पुरानो दम अचानक बिगार्न सक्छ। पहिले सामान्य अवस्थामा रहेका व्यक्तिमा समेत लगातार खोकी वा सास फेर्न समस्या हुन सक्छ। कमजोर प्रतिरक्षा प्रणाली वा गम्भीर फोक्सो रोग भएका केही व्यक्तिमा दुर्लभ तर गम्भीर फंगल संक्रमणसमेत हुन सक्छ।

यसैले बाढीपीडित घरमा फर्किँदा पहिलो प्रश्न ‘घर सुक्यो कि सुकेन?’ हुनुपर्छ। भुइँमा पानी नदेखिनु घर पूर्ण रूपमा सुकिसकेको प्रमाण होइन। काठ, प्लास्टर, भित्ताको तह, गद्दा, कार्पेट र अन्य सोस्ने सामग्रीभित्र पानी लामो समयसम्म रहन सक्छ।

भिजेका भवन र सामग्रीलाई सकेसम्म २४ देखि ४८ घण्टाभित्र सुकाउनु राम्रो मानिन्छ। त्यो अवधिभन्दा लामो समयसम्म भिजेका कागज, कपडा, कार्पेट, काठ तथा अन्य सोस्ने सामग्रीमा ढुसी बढ्ने सम्भावना धेरै हुन्छ। राम्ररी सफा र सुकाउन नसकिने सामग्री हटाउनुपर्ने अवस्थासमेत आउन सक्छ।

यो विषय अहिले नेपालको बाढी प्रभावित क्षेत्रमा विशेष महत्वपूर्ण छ। धेरै घर पानी, हिलो र भग्नावशेषले प्रभावित भएका छन्। कतिपय परिवार केही दिन वा हप्तापछि मात्र घर फर्किरहेका छन्। त्यो अवधिमा बन्द कोठा, पानी सोसेका भित्ता र फर्निचर ढुसीका लागि अनुकूल वातावरण बन्न सक्छन्। विद्यालय, स्वास्थ्य संस्था, कार्यालय र राहतपछि पुनः प्रयोग गरिने सार्वजनिक भवनमा पनि यही जोखिम रहन्छ।

ढुसी सफा गर्नु स्वयं स्वास्थ्य जोखिमको काम हुन सक्छ। भित्ताबाट ढुसी कोट्याउँदा वा पुरानो कार्पेट, गद्दा र काठ हटाउँदा ठूलो मात्रामा धुलो र बीजाणु हावामा फैलिन सक्छन्। त्यसैले सफाइ गर्दा राम्रोसँग फिट हुने एन९५ मास्क, पन्जा, आँखा सुरक्षित राख्ने चस्मा, पूरा बाहुला भएको कपडा र जुत्ता प्रयोग गर्नु उपयुक्त हुन्छ।

दम, दीर्घ श्वासप्रश्वास रोग वा प्रतिरक्षा प्रणाली कमजोर भएका व्यक्तिले ढुसी लागेको घर सफा गर्ने कामबाट टाढा रहनु राम्रो हुन्छ। बालबालिकालाई पनि यस्तो सफाइमा संलग्न गर्नु हुँदैन। घरमा गर्भवती महिला, ज्येष्ठ नागरिक वा गम्भीर रोगबाट निको हुँदै गरेका व्यक्ति छन् भने ढुसी नियन्त्रण नभएसम्म सुरक्षित ठाउँमा राख्नु विवेकपूर्ण हुन्छ।

घर सुकाउने क्रममा अर्को सामान्य गल्ती पनि हुन सक्छ। ढुसी स्पष्ट रूपमा फैलिसकेको कोठामा शक्तिशाली पंखा चलाएर सीधै ढुसीतर्फ हावा लगाउँदा बीजाणु घरका अन्य भागमा फैलिन सक्छन्। पहिले प्रभावित सामग्री सुरक्षित रूपमा हटाउने र सफा गर्ने, त्यसपछि उचित हावा आवतजावत तथा नमी नियन्त्रण गर्ने व्यवस्था आवश्यक हुन्छ।

कडा सतहमा लागेको सामान्य ढुसी पानी र डिटर्जेन्ट प्रयोग गरी सफा गर्न सकिन्छ र त्यसपछि पूर्ण रूपमा सुकाउनुपर्छ। तर पानी सोस्ने गद्दा, बाक्लो कार्पेट, नरम फर्निचर वा अत्यधिक भिजेको भित्री निर्माण सामग्रीलाई सधैं जोगाउन सम्भव हुँदैन। बाहिरको दाग पुछेर मात्र समस्या समाधान हुँदैन। नमीको मूल कारण समाप्त नभएसम्म ढुसी फेरि फर्किन्छ।

त्यसैले ढुसी नियन्त्रणमा रासायनिक पदार्थभन्दा नमी नियन्त्रण महत्वपूर्ण हुन्छ। चुहिएको छाना, पाइप, भित्ता वा जगबाट पानी प्रवेश भइरहेको छ भने पहिले त्यही स्रोत बन्द गर्नुपर्छ। कोठामा पर्याप्त हावा आवतजावत गराउनुपर्छ। सम्भव भए नमी घटाउने उपकरण प्रयोग गर्न सकिन्छ। भिजेका सामग्री पूर्ण रूपमा सुकाउनुपर्छ।

सफाइका रसायन प्रयोग गर्दा अर्को सावधानी आवश्यक छ। ब्लिचलाई अमोनिया वा अन्य घरेलु सफाइ रसायनसँग मिसाउनु हुँदैन। त्यस्तो मिश्रणबाट विषालु ग्यास उत्पन्न भएर आँखादेखि फोक्सोसम्म गम्भीर असर पर्न सक्छ। बाढीपछिको घर सफाइमा ‘बलियो रसायन प्रयोग गरे सुरक्षित हुन्छ’ भन्ने सोच सधैं सही हुँदैन।

हरेक ढुसीको नमुना प्रयोगशालामा परीक्षण गरेर प्रजाति पत्ता लगाउनैपर्छ भन्ने पनि छैन। घरमा दृश्य रूपमा ढुसी देखिएको छ र नमीको समस्या छ भने प्राथमिक काम त्यसलाई हटाउने र नमी नियन्त्रण गर्ने हो। ‘कालो ढुसी’ देखियो भन्दै अनावश्यक त्रास फैलाउनु पनि उचित होइन। रंग मात्र हेरेर स्वास्थ्य जोखिमको स्तर निर्धारण गर्न सकिँदैन।

तर शरीरले दिने चेतावनीलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन। बाढी प्रभावित वा ढुसी लागेको घरमा बसेपछि लगातार खोकी, सास फेर्न गाह्रो, छाती कसिएको अनुभव, घरघराहट वा पुरानो दम अचानक बिग्रियो भने स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाह लिनुपर्छ। कमजोर प्रतिरक्षा भएका व्यक्तिमा ज्वरोसँगै सास फेर्न समस्या भयो भने अझ छिटो चिकित्सकीय मूल्यांकन आवश्यक हुन्छ।

यस विषयमा स्थानीय सरकारको जिम्मेवारी पनि ठूलो छ। पुनः बसोबासअघि विद्यालय, स्वास्थ्य संस्था, सरकारी कार्यालय र राहत शिविरका भवन केवल हिलो हटेको आधारमा सुरक्षित घोषणा गर्नु हुँदैन। नमी, हावा आवतजावत, ढुसी, विद्युत सुरक्षा र संरचनात्मक अवस्थासमेत मूल्यांकन गर्नुपर्छ।

बाढीपछि पुनर्निर्माणको अर्थ सडक, पुल र घरको पर्खाल फेरि उठाउनु मात्र होइन। मानिस फर्केर बस्ने घर स्वस्थ छ कि छैन भन्ने सुनिश्चित गर्नु पनि पुनर्निर्माणकै हिस्सा हो। बाहिरबाट बलियो देखिने तर भित्र लगातार ओसिलो रहने घरले महिनौँसम्म नागरिकको स्वास्थ्य बिगार्न सक्छ।

पानीले घर डुबाउँदा खतरा देखिन्छ।

ढुसीले घर कब्जा गर्दा खतरा सधैं देखिँदैन।

त्यसैले बाढीपछि घर फर्किने पहिलो हतार सामान बचाउने मात्र होइन, घरलाई पूर्ण रूपमा सुकाउने हुनुपर्छ। किनकि भित्तामा देखिने सानो दाग कहिलेकाहीँ घरभित्रको हावा अस्वस्थ भइसकेको ठूलो संकेत हुन सक्छ।