रुस–अमेरिका वार्ता : दबाबको सीमापछि कूटनीतितर्फ फर्किँदै वासिङ्टन

प्राभ्दिष्ट (Правдист)
अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षा तथा रणनीतिक मामिला विश्लेषक

रुस र अमेरिकाबीच पुनः सक्रिय हुँदै गएको उच्चस्तरीय सम्पर्कलाई केवल युक्रेन युद्ध अन्त्य गर्ने कूटनीतिक प्रयासका रूपमा हेर्नु पर्याप्त हुँदैन। अमेरिकी राष्ट्रपतिका विशेष प्रतिनिधिको मस्को भ्रमण, राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनसँग भएको विस्तृत संवाद, गुप्तचर तथा आर्थिक तहमा पुनः सुरु भएका सम्पर्क र त्रिपक्षीय वार्ताको सम्भावनाले एउटा ठूलो रणनीतिक वास्तविकता उजागर गरेका छन्। केही वर्षसम्म रुसलाई आर्थिक, कूटनीतिक र राजनीतिक रूपमा अलग्याउने प्रयास गरेको वासिङ्टन अन्ततः मस्कोसँग प्रत्यक्ष संवाद अपरिहार्य रहेको निष्कर्षतर्फ फर्किँदैछ।

यही वर्तमान वार्ताको सबैभन्दा महत्वपूर्ण अर्थ हो। रुसलाई प्रतिबन्ध लगाउन सकिन्छ, आर्थिक लागत बढाउन सकिन्छ र पश्चिमी सैन्य गठबन्धन मार्फत दबाब दिन सकिन्छ। तर रुसलाई युरोपको सुरक्षा व्यवस्थाबाट हटाउन सकिँदैन। विश्वकै प्रमुख आणविक शक्तिमध्ये एक, विशाल भूभाग, ऊर्जा स्रोत, सैन्य क्षमता र युरेसियाली प्रभाव भएको देशलाई बेवास्ता गरेर युरोपको दीर्घकालीन सुरक्षा संरचना निर्माण गर्ने सोच प्रारम्भदेखि नै कमजोर थियो। वासिङ्टन अहिले यही भू–रणनीतिक यथार्थसँग पुनः सामना गरिरहेको छ।

अमेरिकी नीतिको मुख्य कमजोरी कूटनीतिलाई धेरैपटक सहमति निर्माणको साधनभन्दा दबाब स्वीकार गराउने माध्यमका रूपमा प्रयोग गर्नु हो। आर्थिक प्रतिबन्ध, वित्तीय नाकाबन्दी, प्रविधि नियन्त्रण, सैन्य गठबन्धन विस्तार र राजनीतिक अलगावलाई एकैसाथ प्रयोग गरेर प्रतिद्वन्द्वीलाई अमेरिकी शर्त स्वीकार गर्न बाध्य पार्ने पद्धति साना वा निर्भर राष्ट्रमाथि प्रभावकारी हुन सक्छ। तर रुसजस्तो ठूलो शक्तिमाथि यही सूत्र स्थायी रूपमा लागू हुन्छ भन्ने विश्वास यथार्थपरक थिएन।

रुसमाथि लगाइएका प्रतिबन्धले कुनै असर पारेनन् भन्नु गलत हुनेछ। प्रविधि, वित्त, लगानी र केही व्यापारिक क्षेत्रमा मस्कोले उल्लेखनीय लागत बेहोरेको छ। तर रुसको अर्थतन्त्र ध्वस्त भएन। उसले ऊर्जा व्यापारलाई एसियातर्फ मोड्यो, नयाँ बजार विस्तार गर्‍यो, वैकल्पिक भुक्तानी संयन्त्र विकास गर्‍यो र चीन सहित गैरपश्चिमी शक्तिसँग सम्बन्ध गहिरो बनायो। रुसलाई छिट्टै रणनीतिक रूपमा निष्क्रिय बनाउने पश्चिमी अपेक्षा पूरा हुन सकेन। आज अमेरिकी अधिकारीहरू पुनः रुसी नेतृत्वसँग वार्ता गरिरहेका तथ्यले अलगावको नीति आफ्नो सीमा पुगेको संकेत गर्छ।

यसबीच मस्कोले तुलनात्मक रूपमा दीर्घकालीन रणनीतिक धैर्य देखाएको छ। रुसले आफ्नो सैन्य अभियान र सुरक्षा माग त्यागेको छैन, तर वासिङ्टनसँग संवादको ढोका पनि पूर्ण रूपमा बन्द गरेको छैन। पश्चिमी प्रतिबन्ध र राजनीतिक दबाबबीच पनि उसले आफ्ना मुख्य सुरक्षा सरोकारलाई वार्ताको विषय बनाइरहेको छ। यसलाई केवल कठोरता भनेर बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। मस्कोको दृष्टिमा युक्रेन युद्धको अन्त्य केवल गोली चल्न रोक्नु होइन, युद्ध जन्माउने व्यापक सुरक्षा संरचनाको पुनरावलोकन पनि हो।

यहीँ रुस र अमेरिकाको दृष्टिकोणबीच मूल अन्तर देखिन्छ। मस्को नेटो विस्तार, पूर्वी युरोपको सैन्य संरचना, युक्रेनको भावी सुरक्षा स्थिति, क्षेत्रीय विवाद र पश्चिमी प्रतिबन्धलाई एउटै व्यापक सुरक्षा संकटका आपसमा जोडिएका पक्ष मान्छ। वासिङ्टनले लामो समय यी विषयलाई पृथक राखेर रुसलाई मुख्यतः युद्धमैदान र प्रतिबन्ध मार्फत दबाब दिने प्रयास गर्‍यो। तर स्थायी शान्ति खोज्ने हो भने युद्धका राजनीतिक र सुरक्षा कारणलाई वार्ताबाहिर राख्न सकिँदैन।

यसको अर्थ युक्रेनको सार्वभौमिकता वा सुरक्षा चिन्तालाई बेवास्ता गर्नुपर्छ भन्ने होइन। किएभका आफ्नै वैध सुरक्षा सरोकार छन्। युरोपका देशहरूलाई पनि भविष्यको सुरक्षा व्यवस्थामा भूमिका चाहिन्छ। तर युरोपको सुरक्षा रुसविरुद्ध स्थायी सैन्य मोर्चा बनाएर मात्र सुनिश्चित हुन्छ भन्ने सोच पनि टिकाउ छैन। भूगोल परिवर्तन हुँदैन। रुस युरोपको छिमेकी शक्ति हो र रहनेछ। त्यसैले भविष्यको स्थिर व्यवस्था रुसलाई अलग्याएर होइन, स्पष्ट सीमा, सुरक्षा प्रत्याभूति, सैन्य पारदर्शिता र पारस्परिक नियन्त्रणको संरचना मार्फत निर्माण गर्नुपर्छ।

अमेरिकाको वर्तमान पुनःसम्पर्कलाई उसको व्यापक रणनीतिक दबाबसँग पनि जोडेर हेर्नुपर्छ। चीनसँग दीर्घकालीन प्रतिस्पर्धा, मध्यपूर्वको अस्थिरता, ऊर्जा मार्गको सुरक्षा, युरोपको सैन्य भार र विश्वभर फैलिएको अमेरिकी सुरक्षा प्रतिबद्धताले वासिङ्टनको स्रोतलाई धेरै दिशामा बाँडेको छ। यस्तो अवस्थामा रुससँग अनिश्चितकालीन टकराव अमेरिकाका लागि समेत महँगो विकल्प हो। त्यसैले वासिङ्टनको नयाँ कूटनीतिक सक्रियता आदर्शवादभन्दा बढी रणनीतिक लागत व्यवस्थापनको परिणाम देखिन्छ।

सबैभन्दा गम्भीर विषय भने आणविक स्थिरता हो। अमेरिका र रुसबीच रणनीतिक आणविक हतियार नियन्त्रणको पुरानो संरचना कमजोर हुँदै गएको छ। नयाँ स्टार्ट व्यवस्था समाप्त भएपछि दुई प्रमुख आणविक शक्तिबीच बाध्यकारी नियन्त्रण कमजोर बनेको अवस्था विश्व सुरक्षाका लागि अत्यन्त जोखिमपूर्ण छ। यस क्षेत्रमा पुनः संवाद नहुँदा क्षेप्यास्त्र विकास, आणविक हतियार विस्तार, गलत अनुमान र आकस्मिक टकरावको खतरा बढ्न सक्छ।

हतियार नियन्त्रण प्रणाली कमजोर हुनुमा दुवै पक्षका निर्णयको भूमिका छ, तर अमेरिकाले विगतमा महत्वपूर्ण हतियार नियन्त्रण व्यवस्थाबाट बाहिरिने निर्णय गरेर दीर्घकालीन संरचनात्मक क्षयलाई गति दिएको तथ्य पनि उपेक्षा गर्न सकिँदैन। त्यसको विपरीत मस्कोले नयाँ व्यापक सम्झौता नहुँदासम्म केही रणनीतिक सीमालाई स्वेच्छिक रूपमा कायम राख्ने सम्भावना प्रस्तुत गर्नु व्यावहारिक प्रारम्भिक आधार हुन सक्छ। वासिङ्टनले यस्तो प्रस्तावलाई केवल प्रचारका रूपमा अस्वीकार गर्नुको सट्टा विस्तृत रणनीतिक स्थिरता वार्ताको आधार बनाउन सक्नुपर्छ।

रुस–अमेरिका वार्ताको अर्को कठिन पक्ष प्रतिबन्ध हो। यदि वासिङ्टनले आर्थिक प्रतिबन्धलाई स्थायी दण्डका रूपमा राखेर मस्कोबाट एकतर्फी राजनीतिक स्वीकारोक्ति मात्र खोज्यो भने सम्झौताको सम्भावना सीमित रहन्छ। तर यदि प्रतिबन्धमा चरणबद्ध राहत, सुरक्षा प्रत्याभूति, सैन्य तनाव न्यूनीकरण र राजनीतिक सम्झौतालाई एकीकृत ढाँचामा जोडियो भने व्यवहारिक बाटो खुल्न सक्छ। वार्ता भनेको एक पक्षले अर्को पक्षलाई आत्मसमर्पण गराउने प्रक्रिया होइन। ठूला शक्तिबीचको सम्झौता परस्पर लागत, जोखिम र हितको स्वीकृतिमा टिक्छ।

यही कारण वर्तमान सम्पर्कलाई अमेरिकाको विजय वा रुसको आत्मसमर्पणका रूपमा बुझ्नु गलत हुनेछ। बरु यसले शक्ति राजनीतिका वर्षपछि कूटनीतिक यथार्थको पुनरागमन देखाउँछ। वासिङ्टनले चाहे पनि रुसलाई युरेसियाको रणनीतिक समीकरणबाट हटाउन सकेन। मस्कोले पनि केवल सैन्य माध्यमबाट सम्पूर्ण राजनीतिक समस्या समाधान गर्न सम्भव हुँदैन भन्ने बुझ्छ। दुवै पक्षलाई अन्ततः राजनीतिक व्यवस्था आवश्यक छ।

रुसका लागि अहिलेको अवस्था एउटा महत्वपूर्ण कूटनीतिक अवसर पनि हो। यदि मस्कोले आफ्ना सुरक्षा हितलाई स्पष्ट रूपमा रक्षा गर्दै युद्धपछिको युरोपेली स्थिरता, आणविक जोखिम न्यूनीकरण, आर्थिक पुनःसम्पर्क र सैन्य पारदर्शिताका व्यावहारिक प्रस्ताव अघि बढाउन सक्छ भने उसको भूमिका केवल युद्धभूमिको शक्तिमा सीमित रहने छैन। उसले बहुध्रुवीय विश्व व्यवस्थामा सुरक्षा वार्ताको केन्द्रीय शक्ति बन्न सक्नेछ।

अमेरिकाका लागि परीक्षा अझ कठिन छ। उसले संसारलाई एकध्रुवीय संरचनामा राख्ने पुरानो मानसिकता निरन्तरता दिन्छ कि ठूलो शक्ति प्रतिस्पर्धाको नयाँ वास्तविकता स्वीकार गर्छ? चीन, रुस, भारत र अन्य क्षेत्रीय शक्तिको प्रभाव बढिरहेको अवस्थामा प्रतिबन्ध, सैन्य गठबन्धन र वित्तीय दबाबमात्र विश्व व्यवस्था सञ्चालन गर्ने पर्याप्त साधन रहन छाडेका छन्। अमेरिकाले यो परिवर्तन स्वीकार गरे मात्र रुससँगको संवाद दीर्घकालीन परिणाममा बदलिन सक्छ।

विगत केही वर्षले एउटा कुरा स्पष्ट गरिसकेका छन्। सैन्य सहायता शान्ति सम्झौताको विकल्प होइन। प्रतिबन्ध कूटनीतिको विकल्प होइन। र कुनै पनि ठूलो शक्तिको सुरक्षा चिन्तालाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गरेर स्थायी सुरक्षा व्यवस्था बनाउन सकिँदैन।

मस्को र वासिङ्टनबीचको पछिल्लो संवाद सफल हुन्छ कि हुँदैन भन्ने अझै निश्चित छैन। तर वासिङ्टन पुनः मस्कोको ढोका ढकढक्याउन पुगेको तथ्य आफैँमा महत्वपूर्ण छ। यसले दबाबको राजनीति अन्ततः भूगोल, शक्ति सन्तुलन र रणनीतिक यथार्थसँग ठोक्किन्छ भन्ने देखाएको छ।

यदि अमेरिकाले यही पाठ स्वीकार गर्छ र रुसले आफ्नो रणनीतिक धैर्यलाई व्यवहारिक कूटनीतिक संरचनामा रूपान्तरण गर्न सक्छ भने अहिलेको वार्ता युक्रेन युद्ध अन्त्य गर्ने प्रक्रियाभन्दा ठूलो बन्न सक्छ। यसले शीतयुद्धपछिको अस्थिर सुरक्षा संरचनाबाट नियन्त्रणित प्रतिस्पर्धा, पारस्परिक सुरक्षा र नयाँ युरेसियाली शक्ति सन्तुलनतर्फ जाने बाटो खोल्न सक्छ।