ब्रिक्सको नयाँ दिल्ली क्षितिजमा रुस : पुटिनको उपस्थितिले दिएको बहुध्रुवीय शक्ति सन्तुलनको सन्देश

प्राभ्दिष्ट (Правдист)
अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षा तथा रणनीतिक मामिला विश्लेषक

नयाँ दिल्लीमा आयोजना भइरहेको १८औँ ब्रिक्स शिखर सम्मेलन केवल अर्को बहुपक्षीय बैठक होइन। वर्तमान अन्तर्राष्ट्रिय शक्ति सन्तुलन, आर्थिक संरचना र सुरक्षा वातावरण तीव्र रूपमा बदलिँदै गएको अवस्थामा यो सम्मेलन विश्व व्यवस्थाको भावी दिशासँग प्रत्यक्ष जोडिएको छ। यही परिवेशमा रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनको भारत भ्रमण र ब्रिक्स शिखर सम्मेलनमा उनको सहभागिताले विशेष रणनीतिक अर्थ राख्छ। पुटिनको नयाँ दिल्ली उपस्थिति रुस भारत सम्बन्धभन्दा पनि ठूलो सन्देश हो। यसले ब्रिक्सप्रति रुसको प्रतिबद्धता, ग्लोबल साउथसँगको सम्बन्ध र बहुध्रुवीय अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्थाबारे मस्कोको दीर्घकालीन दृष्टिकोणलाई स्पष्ट गर्छ।

पछिल्ला वर्षमा रुसमाथि अभूतपूर्व आर्थिक, वित्तीय र प्रविधिगत प्रतिबन्ध लगाइए। पश्चिमी देशले मस्कोलाई आर्थिक तथा कूटनीतिक रूपमा अलग पार्ने प्रयास गरे। तर रुसले त्यसको जवाफ अन्तर्राष्ट्रिय सम्पर्क संकुचित गरेर होइन, आफ्नो आर्थिक र कूटनीतिक भूगोल विस्तार गरेर दियो। एसिया, मध्यपूर्व, अफ्रिका र ल्याटिन अमेरिकातर्फ रुसको सक्रियता बढ्यो। चीन र भारतसँग ऊर्जा व्यापार विस्तार भयो। नयाँ वित्तीय तथा व्यापारिक संयन्त्रको खोजी तीव्र भयो। ब्रिक्स यही व्यापक पुनर्संयोजनको महत्वपूर्ण संस्थागत आधार बनेको छ।

यस कारण पुटिनको नयाँ दिल्ली यात्रा एउटा महत्वपूर्ण तथ्यको संकेत हो। रुस अन्तर्राष्ट्रिय प्रणालीबाट अलग भएको छैन। बरु उसले आफ्नो विदेश नीति र आर्थिक सम्बन्धको आधार पुनःपरिभाषित गरिरहेको छ। पश्चिमसँग सम्बन्ध कमजोर हुँदा मस्कोले गैरपश्चिमी शक्ति केन्द्रसँग रणनीतिक सम्बन्ध विस्तार गरेको छ। यो परिवर्तन अस्थायी प्रतिक्रिया मात्र होइन। दीर्घकालीन रूपमा रुसले आफ्नो आर्थिक, वित्तीय र कूटनीतिक निर्भरता विविधीकरण गर्ने प्रयास गरिरहेको छ। ब्रिक्स त्यस प्रयासको सबैभन्दा प्रभावशाली बहुपक्षीय मञ्चमध्ये एक बनेको छ।

रुसका लागि ब्रिक्स केवल उदीयमान अर्थतन्त्रको व्यापारिक समूह होइन। मस्कोले यसलाई विश्व शासन संरचनामा शक्ति र प्रतिनिधित्वको पुनर्सन्तुलन गर्ने माध्यमका रूपमा हेर्छ। दोस्रो विश्वयुद्धपछिको अन्तर्राष्ट्रिय आर्थिक संरचनामा पश्चिमी वित्तीय संस्था, अमेरिकी डलर, प्रविधि र राजनीतिक प्रभावको ठूलो भूमिका रह्यो। त्यो संरचना अझै शक्तिशाली छ। तर चीन, भारत, रुस, ब्राजिल, खाडी क्षेत्र, दक्षिणपूर्वी एसिया र अन्य उदीयमान अर्थतन्त्रको बढ्दो प्रभावले विश्व अर्थतन्त्रलाई क्रमशः बहुकेन्द्रीय बनाइरहेको छ। ब्रिक्सले यही परिवर्तनलाई संस्थागत स्वरूप दिन खोजिरहेको छ।

रुसले अघि सारेको बहुध्रुवीयताको अवधारणालाई पनि यही सन्दर्भमा बुझ्न आवश्यक छ। यसको अर्थ एउटा शक्तिलाई हटाएर अर्को शक्तिलाई स्थापित गर्नु होइन। मूल प्रश्न अन्तर्राष्ट्रिय निर्णय प्रक्रियामा धेरै शक्ति केन्द्रको उपस्थिति सुनिश्चित गर्नु हो। अमेरिका, युरोप, चीन, भारत, रुस, अफ्रिका र ल्याटिन अमेरिकाले आफ्ना राष्ट्रिय तथा क्षेत्रीय हितअनुसार विश्व शासनमा प्रभाव राख्न सक्ने अवस्था बहुध्रुवीयताको आधार हो। रुसको दृष्टिमा ब्रिक्स यस दिशातर्फ अघि बढ्ने महत्वपूर्ण राजनीतिक र आर्थिक प्रयोग हो।

पश्चिमी प्रतिबन्धपछि रुसको आर्थिक पुनर्संयोजनले ब्रिक्सको महत्व अझ बढाएको छ। ऊर्जा निर्यात, भुक्तानी प्रणाली, आपूर्ति श्रृंखला, प्रविधि आयात र विदेशी पूँजीको संरचना पुनर्विचार गर्न रुस बाध्य भयो। त्यसपछि चीन र भारत रुसी ऊर्जा व्यापारका प्रमुख साझेदार बने। स्थानीय मुद्रामा कारोबार, वैकल्पिक वित्तीय संयन्त्र र पश्चिमबाहिरका बैंकिङ संरचनासँगको सम्पर्क विस्तार भयो। यो प्रक्रिया सहज छैन। नयाँ व्यापारिक मार्ग महँगा हुन्छन्, वित्तीय कारोबार जटिल हुन्छ र प्रविधिगत प्रतिबन्धले दबाब सिर्जना गर्छ। तर यसले रुसलाई एकल आर्थिक संरचनामाथिको निर्भरता घटाउने दीर्घकालीन प्रेरणा पनि दिएको छ।

यही पृष्ठभूमिमा नयाँ दिल्लीमा पुटिनको उपस्थितिको अर्को महत्वपूर्ण आयाम भारत हो। रुस र भारतबीचको सम्बन्ध केवल शीतयुद्धकालीन स्मृतिमा आधारित छैन। रक्षा, ऊर्जा, परमाणु ऊर्जा, अन्तरिक्ष, विज्ञान, प्रविधि र व्यापारसम्म फैलिएको यो सम्बन्ध आज पनि रणनीतिक महत्व राख्छ। भारतले अमेरिकासँग सम्बन्ध विस्तार गर्छ, क्वाडमा सहभागी हुन्छ र पश्चिमी लगानी आकर्षित गर्छ। त्यही समयमा उसले रुससँग ऊर्जा र रक्षा सम्बन्ध कायम राख्छ, चीनसँग ब्रिक्स र एससीओमा बस्छ तथा ग्लोबल साउथको प्रतिनिधित्वको प्रश्न उठाउँछ। यही बहुआयामिक विदेश नीति भारतको रणनीतिक स्वायत्तताको आधार हो।

रुसका लागि भारतको यही स्वायत्त स्थान महत्वपूर्ण छ। मस्को भारतलाई पश्चिम र रुसमध्ये कुनै एक पक्ष रोज्नुपर्ने देशका रूपमा हेर्न चाहँदैन। स्वतन्त्र निर्णय गर्न सक्ने भारतको उदय बहुध्रुवीय विश्वको रुसी अवधारणासँग मेल खान्छ। त्यसैले पुटिन र प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीबीचको संवाद द्विपक्षीय व्यापारभन्दा ठूलो रणनीतिक अर्थ राख्छ। दुई देशले फरक अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध कायम राख्दै पनि एकअर्कासँग दीर्घकालीन साझेदारी गर्न सक्छन् भन्ने सन्देश यसले दिन्छ। यही कारण रुस भारत सम्बन्ध ब्रिक्सभित्र पनि सन्तुलनकारी महत्व राख्छ।

ब्रिक्सको सबैभन्दा जटिल तर सम्भावनायुक्त संरचना चीन, भारत र रुसको त्रिकोण हो। चीन विश्वको प्रमुख आर्थिक तथा औद्योगिक शक्ति हो। भारत तीव्र रूपमा विस्तार भइरहेको जनसाङ्ख्यिक, प्रविधिगत र आर्थिक शक्ति हो। रुस विशाल भूगोल, ऊर्जा स्रोत, परमाणु क्षमता, सैन्य प्रविधि र रणनीतिक प्रभाव भएको शक्ति हो। यी तीन देशबीच पूर्ण समानता छैन। चीन र भारतबीच सीमा तथा रणनीतिक प्रतिस्पर्धा छ। रुस र चीनबीच सम्बन्ध गहिरिएको छ। भारत पश्चिमसँग पनि सुरक्षा र आर्थिक सहकार्य विस्तार गरिरहेको छ। तर यही विविधता ब्रिक्सको कमजोरीभन्दा बढी यसको वास्तविक परीक्षा हो।

यदि ब्रिक्स केवल समान विचार भएका देशको समूह भएको भए यसको रणनीतिक महत्व सीमित हुने थियो। फरक राष्ट्रिय हित भएका ठूला शक्तिलाई साझा विषयमा सहकार्य गराउन सक्नु नै यसको वास्तविक क्षमता हो। रुसले चीन र भारत दुवैसँग गहिरो सम्बन्ध राख्नु ब्रिक्सभित्र महत्वपूर्ण सन्तुलनकारी तत्व बन्न सक्छ। मस्कोको दीर्घकालीन हित पनि चीन र भारतबीच स्थायी टकरावमा होइन, संवाद र व्यवस्थापनमा छ। नयाँ दिल्लीमा सी चिनफिङ, नरेन्द्र मोदी र भ्लादिमिर पुटिनको राजनीतिक उपस्थितिले यही त्रिकोणलाई विश्व राजनीतिका महत्वपूर्ण केन्द्रमध्ये एक बनाउँछ।

वित्तीय सार्वभौमिकता रुसले ब्रिक्समा निरन्तर उठाउँदै आएको अर्को विषय हो। प्रतिबन्धपछिको अनुभवले विदेशी मुद्रा सञ्चिति, अन्तर्राष्ट्रिय भुक्तानी र वित्तीय पहुँचसमेत राजनीतिक निर्णयबाट प्रभावित हुन सक्ने देखायो। त्यसपछि स्थानीय मुद्रामा व्यापार, वैकल्पिक भुक्तानी प्रणाली र सदस्य देशका बैंकबीच प्रत्यक्ष सम्पर्कको बहस तीव्र भयो। यसलाई तत्काल “डलरको अन्त्य” का रूपमा प्रस्तुत गर्नु अतिरञ्जित हुन्छ। अमेरिकी डलर अझै विश्व वित्तको मुख्य आधार हो। तर रुसको रणनीतिक उद्देश्य तत्काल प्रतिस्थापनभन्दा विकल्प निर्माण गर्नु हो।

यदि ब्रिक्स सदस्यबीचको व्यापारमा सधैँ तेस्रो देशको मुद्रा वा वित्तीय प्रणालीमा निर्भर रहनुपर्ने अवस्था घट्यो भने त्यसले आर्थिक सार्वभौमिकता बढाउन सक्छ। नयाँ विकास बैंकको भूमिका पनि यही कारण महत्वपूर्ण छ। पूर्वाधार, विद्युत, जलविद्युत, डिजिटल सञ्जाल, जलवायु अनुकूलन र औद्योगिक विकासका लागि विकासशील देशलाई थप वित्तीय विकल्प उपलब्ध गराउन सके ब्रिक्सको राजनीतिक प्रभाव प्रत्यक्ष आर्थिक लाभमा रूपान्तरण हुनेछ। ब्रिक्सको दीर्घकालीन प्रभाव भाषणभन्दा यस्ता संस्थागत परिणामले निर्धारण गर्नेछ।

ऊर्जा क्षेत्रमा रुसको भूमिका अझ प्रत्यक्ष छ। तेल, प्राकृतिक ग्यास, कोइला, परमाणु प्रविधि र अन्य ऊर्जा स्रोतमा रुस विश्वको महत्वपूर्ण शक्ति हो। मध्यपूर्वी तनाव, आपूर्ति जोखिम, प्रतिबन्ध र ऊर्जा संक्रमणका कारण विश्व ऊर्जा बजार अस्थिर छ। यस्तो अवस्थामा दीर्घकालीन आपूर्ति, मूल्य स्थायित्व र वैकल्पिक यातायात मार्ग रणनीतिक विषय बनेका छन्। रुसले चीन र भारतसँग ऊर्जा सम्बन्ध विस्तार गरिरहेको छ। उत्तर समुद्री मार्ग, आर्कटिक स्रोत र एसियातर्फका नयाँ ऊर्जा पूर्वाधारले भविष्यमा युरेसियाली आर्थिक भूगोलसमेत परिवर्तन गर्न सक्छन्। ऊर्जा उत्पादक र ठूला उपभोक्ता देशलाई एउटै मञ्चमा ल्याउनु ब्रिक्सको विशेष शक्ति हो।

रुसको सुरक्षा अवधारणा पनि परम्परागत सैन्य परिभाषाभन्दा फराकिलो बन्दै गएको छ। ऊर्जा, खाद्य, साइबर, वित्त, प्रविधि, आपूर्ति श्रृंखला, आतंकवाद र सूचना सुरक्षालाई पनि राष्ट्रिय सुरक्षासँग जोडेर हेरिन्छ। ब्रिक्सले साइबर सुरक्षा, आतंकवादविरोधी समन्वय, संगठित अपराध, ऊर्जा सुरक्षा, जैविक सुरक्षा तथा विपद व्यवस्थापनमा सहकार्य विस्तार गर्न सक्छ। तर ब्रिक्सलाई सैन्य गठबन्धनमा रूपान्तरण गर्नु यसको शक्ति होइन। यसको प्रभाव नेटोको प्रतिरूप बन्नुमा होइन, फरक सुरक्षा दृष्टिकोण भएका देशलाई संवाद, समन्वय र विश्वास निर्माणको मञ्च दिनुमा छ।

पुटिनको नयाँ दिल्ली यात्रा यस कारण धेरै तहमा पढ्नुपर्छ। पहिलो, रुस भारतसँगको रणनीतिक सम्बन्धलाई दीर्घकालीन प्राथमिकतामा राख्छ। दोस्रो, ब्रिक्स मस्कोको विदेश नीतिको केन्द्रीय बहुपक्षीय संरचनामध्ये एक बनेको छ। तेस्रो, पश्चिमी प्रतिबन्धका बाबजुद रुस अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा सक्रिय रहन सक्षम छ भन्ने सन्देश यस यात्राले दिन्छ। चौथो, चीनसँग निकट सम्बन्ध कायम राख्दै भारतसँग स्वतन्त्र साझेदारी अघि बढाउने रुसको रणनीति जारी छ। पाँचौँ, ऊर्जा, वित्त, व्यापार र कूटनीतिमा विकल्प निर्माण गर्ने रुसी नीतिले अब स्पष्ट बहुपक्षीय स्वरूप लिँदै गएको छ।

मोदीले पुटिनलाई रुसी भाषामा प्रकाशित प्राचीन भारतीय ग्रन्थ “तिरुक्कुरल” उपहार दिनु पनि यही व्यापक सम्बन्धको सांस्कृतिक पक्षको प्रतीक हो। राज्यबीचको सम्बन्ध सैन्य सम्झौता, ऊर्जा व्यापार वा राजनीतिक घोषणाले मात्र टिक्दैन। इतिहास, संस्कृति, शिक्षा र जनस्तरीय सम्पर्कले दीर्घकालीन साझेदारीलाई सामाजिक आधार दिन्छ। भारत र रुसबीचको सम्बन्धमा यही सांस्कृतिक आयामले रणनीतिक सम्बन्धलाई थप स्थायित्व दिएको छ।

ग्लोबल साउथसँगको सम्बन्धमा पनि रुसले नयाँ स्थान खोजिरहेको छ। अफ्रिका, पश्चिम एसिया, दक्षिण एसिया, दक्षिणपूर्वी एसिया र ल्याटिन अमेरिकामा मस्कोको सक्रियता बढिरहेको छ। धेरै विकासशील देश पश्चिमसँग सम्बन्ध तोड्न चाहँदैनन्। उनीहरू रुस वा चीनमध्ये कसैको स्थायी पक्षमा उभिन पनि चाहँदैनन्। उनीहरूको मुख्य माग विकल्प हो। ऊर्जा कहाँबाट किन्ने, ऋण कहाँबाट लिने, रक्षा सामग्री कसबाट खरिद गर्ने, कुन मुद्रामा व्यापार गर्ने र कुन शक्तिसँग कस्तो सम्बन्ध राख्ने भन्ने निर्णय स्वतन्त्र रूपमा गर्न पाउनु नै उनीहरूको रणनीतिक प्राथमिकता हो।

रुसले यही मनोविज्ञानलाई आफ्नो ग्लोबल साउथ नीतिको आधार बनाउन थालेको देखिन्छ। यदि मस्कोले वैचारिक ध्रुवीकरणभन्दा आर्थिक लाभ, ऊर्जा सुरक्षा, प्रविधि सहकार्य र सार्वभौम निर्णयको सम्मानलाई प्राथमिकता दियो भने ब्रिक्सभित्र उसको प्रभाव दीर्घकालीन बन्न सक्छ। ब्रिक्सको आकर्षण पनि यही हो। यसले सदस्यलाई एउटै राजनीतिक रेखामा बाँध्न खोज्दैन। विविध राष्ट्रिय हितबीच साझा सहकार्यको क्षेत्र खोज्छ।

अन्ततः ब्रिक्सको सफलता घोषणाले होइन, संरचनागत उपलब्धिले निर्धारण गर्नेछ। सदस्यबीच व्यापार कति सहज भयो, वित्तीय विकल्प कति विस्तार भए, नयाँ विकास बैंक कति प्रभावकारी बन्यो, प्रविधि साझेदारी कति गहिरियो र राजनीतिक मतभेदबीच संवाद कायम रह्यो कि रहेन भन्ने विषय निर्णायक हुनेछन्। रुस यस प्रक्रियाको केन्द्रीय शक्ति हो। त्यसैले पुटिनको नयाँ दिल्ली उपस्थिति सामान्य राष्ट्रपतीय भ्रमणभन्दा धेरै ठूलो राजनीतिक अर्थ बोकेको छ।

आजको विश्व न पूर्ण रूपमा एकध्रुवीय छ, न पूर्ण रूपमा बहुध्रुवीय। यो संक्रमणको चरणमा छ। पुरानो शक्ति संरचना अझै प्रभावशाली छ, तर नयाँ आर्थिक र राजनीतिक केन्द्रहरू तीव्र रूपमा उदाइरहेका छन्। यही संक्रमणबीच ब्रिक्स आफ्नो स्थान निर्माण गरिरहेको छ। रुसले यसलाई अस्थायी भू–राजनीतिक प्रतिक्रियाभन्दा भविष्यको शक्ति सन्तुलन निर्माण गर्ने दीर्घकालीन संस्थागत संरचनाका रूपमा हेरेको छ।

नयाँ दिल्लीमा पुटिनको उपस्थितिले दिएको मूल रणनीतिक सन्देश यही हो। बहुध्रुवीय विश्व केवल घोषणाबाट निर्माण हुँदैन। त्यसका लागि व्यापार, वित्त, ऊर्जा, प्रविधि, सुरक्षा र कूटनीतिमा व्यवहारिक संरचना आवश्यक हुन्छ। ब्रिक्सले ती संरचना निर्माण गर्न सक्यो भने विश्व राजनीतिमा यसको प्रभाव अझ बढ्नेछ। त्यस्तो अवस्थामा नयाँ दिल्लीको १८औँ ब्रिक्स शिखर सम्मेलनलाई भविष्यमा केवल एउटा वार्षिक सम्मेलनका रूपमा होइन, शक्ति र विकासका वैकल्पिक केन्द्रहरू अझ स्पष्ट रूपमा आकार लिन थालेको महत्वपूर्ण चरणका रूपमा सम्झिन सकिनेछ।