तिलकोठी र मुसा किन आउँछन् ? कसरी सुरक्षित रूपमा हटाउने ?

एड्रियन मर्सर

शरीरको छालामा देखिने तिलकोठी र मुसालाई धेरैले एउटै किसिमको समस्या ठान्छन्। कतिपयले उमेर बढ्दै जाँदा स्वाभाविक रूपमा आउने दाग वा मासुको सानो डल्लो मात्र सम्झन्छन्। तर चिकित्सकीय दृष्टिले तिलकोठी र मुसा फरक प्रकृतिका अवस्था हुन्। अधिकांश अवस्थामा दुवै हानिरहित हुन्छन्, तर अचानक आकार, रङ वा स्वरूप परिवर्तन भएको तिलकोठीलाई सामान्य ठानेर बेवास्ता गर्नु उचित हुँदैन। त्यसैगरी मुसालाई जथाभावी काट्ने, जलाउने वा कोट्याउने कामले संक्रमण, रक्तस्राव र दागको जोखिम बढाउन सक्छ।

तिलकोठी के हो र किन आउँछ ?

सामान्य बोलीमा तिलकोठी भनिने छालाको तिललाई चिकित्सकीय भाषामा ‘नेभस’ भनिन्छ। छालालाई रङ दिने मेलानोसाइट नामका कोषहरू एउटै स्थानमा समूहबद्ध भएर बढ्दा तिल बन्न सक्छ। तिल जन्मजात पनि हुन सक्छ भने धेरै तिल बाल्यकाल र किशोरावस्थामा देखा पर्छन्। वंशाणुगत प्रभाव र सूर्यबाट आउने पराबैजनी किरणको सम्पर्कले पनि तिलको संख्या तथा स्वरूपमा प्रभाव पार्न सक्छ।

तिल खैरो वा कालो मात्रै हुँदैन। यो छालाकै रङ, गुलाबी, रातो वा अन्य रङको समेत हुन सक्छ। समतल वा अलिकति उठेको, गोलाकार वा अण्डाकार स्वरूपमा देखिन सक्छ। सामान्य तिल प्रायः लामो समयसम्म उस्तै रहन्छ। उमेरसँगै केही तिल हल्का हुन वा हराउन पनि सक्छन्।

तिल हुनु आफैँमा रोग होइन र सामान्य तिललाई हटाउनैपर्छ भन्ने पनि छैन। तर तिलको स्वरूप परिवर्तन हुन थालेमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ। एउटा भाग अर्को भागसँग नमिल्ने, किनारा अनियमित हुने, एउटै तिलमा विभिन्न रङ देखिने, आकार बढ्दै जाने वा समयसँगै रङ, आकार र बनावट परिवर्तन भइरहने अवस्था चिकित्सकीय परीक्षणको कारण बन्न सक्छ। विशेषगरी नयाँ तिल अचानक देखा पर्ने, पुरानो तिल तीव्र गतिमा बढ्ने, चिलाउने, दुख्ने वा रगत आउने भए छाला रोग विशेषज्ञलाई देखाउनु उचित हुन्छ।

मुसा किन आउँछ ?

तिलभन्दा मुसाको कारण बिल्कुल फरक हुन्छ। अधिकांश सामान्य मुसा ह्युमन प्यापिलोमा भाइरस अर्थात एचपीभीका केही प्रकारले छालामा संक्रमण गरेपछि उत्पन्न हुन्छन्। एचपीभीका दुई सयभन्दा बढी प्रकार छन् र ती सबैले मुसा बनाउँदैनन्। भाइरस छालाको अत्यन्त सानो चिरा, घाउ वा आँखाले नदेखिने सूक्ष्म चोटबाट प्रवेश गर्न सक्छ। संक्रमित व्यक्तिको मुसासँग प्रत्यक्ष सम्पर्क वा भाइरस रहेको वस्तु तथा सतहको सम्पर्कबाट पनि संक्रमण सर्न सक्छ।

मुसा हात, औँला, नङको आसपास, कुहिनो, घुँडा, पैताला, अनुहार वा शरीरका अन्य भागमा देखिन सक्छ। यो खस्रो, गोलो, समतल वा कहिलेकाहीँ काउलीजस्तो बनावटको हुन सक्छ। भाइरस शरीरमा प्रवेश गरेलगत्तै मुसा देखिँदैन। देखिने आकारमा विकसित हुन केही हप्ता वा महिना लाग्न सक्छ।

मुसा सर्ने प्रकृतिको हुन सक्छ। एउटा मुसा कोट्याएपछि अर्को भाग छोएमा भाइरस शरीरकै अर्को स्थानमा पुग्न सक्छ। अरू व्यक्तिसँग रेजर, तौलिया वा व्यक्तिगत सामान साझा गर्दा पनि संक्रमण फैलिने सम्भावना हुन्छ। त्यसैले मुसा काट्ने, कोट्याउने वा टोक्ने बानी उचित होइन।

के सबै मुसा हटाउनुपर्छ ?

धेरै सामान्य मुसा स्वास्थ्यका दृष्टिले गम्भीर हुँदैनन् र केही महिनादेखि केही वर्षभित्र शरीरको प्रतिरक्षा प्रणालीले नियन्त्रण गरेपछि आफैँ हराउन सक्छन्। तर मुसा बढ्दै गएको, धेरै ठाउँमा फैलिएको, दुखेको, चिलाएको, रगत आएको वा लामो समयसम्म नहटेको अवस्थामा चिकित्सकको परीक्षण आवश्यक हुन्छ। अनुहार वा जननेन्द्रिय क्षेत्रमा आएको मुसाको उपचार पनि आफैँ गर्नु हुँदैन।

सामान्य हात वा पैतालाका केही साना मुसामा चिकित्सकीय सल्लाहअनुसार स्यालिसिलिक एसिडयुक्त औषधि प्रयोग गर्न सकिन्छ। यसले मुसाको छालाका तह क्रमशः हटाउँदै लैजान्छ। अर्को प्रचलित उपचार क्रायोथेरापी हो, जसमा चिकित्सकले अत्यन्त चिसो पदार्थ, सामान्यतः तरल नाइट्रोजन प्रयोग गरेर मुसाको तन्तु जमाउँछन्। अवस्था हेरेर विद्युतीय विधि, शल्यक्रिया, लेजर वा अन्य औषधीय उपचार पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ। एउटै उपचार सबै प्रकारका मुसाका लागि उपयुक्त हुँदैन।

तिलकोठी कसरी हटाइन्छ ?

सामान्य र कुनै समस्या नदिएको तिल हटाउनु चिकित्सकीय रूपमा आवश्यक नहुन सक्छ। सौन्दर्यका कारण, कपडामा बारम्बार घर्षण भएर समस्या दिएको वा चिकित्सकलाई शंकास्पद लागेको अवस्थामा छाला रोग विशेषज्ञले हटाउन सक्छन्। सामान्यतः शल्यक्रियाबाट पूरै काटेर निकाल्ने वा विशेष विधिबाट सतहसँग मिलाएर हटाउने प्रक्रिया प्रयोग गरिन्छ। शंकास्पद तिल निकालिएपछि त्यसको तन्तु प्रयोगशालामा परीक्षण गरेर क्यान्सरजन्य परिवर्तन भए नभएको हेर्न सकिन्छ।

तिललाई घरमै ब्लेडले काट्ने, धागोले बाँध्ने, एसिड वा अन्य रसायन लगाउने, जलाउने अथवा अनलाइनमा पाइने अप्रमाणित ‘तिल हटाउने’ पदार्थ प्रयोग गर्नु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ। यसबाट संक्रमण, अनियन्त्रित रक्तस्राव, स्थायी दाग र वास्तविक रोग पहिचानमा ढिलाइ हुन सक्छ। कुनै तिल वास्तवमा छालाको क्यान्सरसँग सम्बन्धित परिवर्तन भएको अवस्थामा बाहिरी भाग मात्र हटाउँदा महत्त्वपूर्ण निदानसमेत छुट्न सक्छ।

कुन परिवर्तनलाई गम्भीर रूपमा लिने ?

तिलको निगरानीका लागि चिकित्सकहरूले प्रायः ‘एबीसीडीई’ संकेतमा ध्यान दिन सुझाउँछन्। तिलको दुई भाग असमान हुनु, किनारा अनियमित हुनु, एउटै तिलभित्र फरक फरक रङ देखिनु, व्यास असामान्य रूपमा ठूलो हुनु तथा समयसँगै आकार, रङ वा स्वरूप परिवर्तन हुनु परीक्षण गराउनुपर्ने संकेत हुन्। छ मिलिमिटरभन्दा सानो घाउमा पनि समस्या हुन सक्ने भएकाले आकार मात्रै निर्णायक हुँदैन। अचानक परिवर्तन नै महत्त्वपूर्ण चेतावनी हो।

त्यसैगरी मुसा भनेर उपचार गरिरहेको गाँठो तीव्र गतिमा बढ्यो, खुला घाउजस्तो भयो, बारम्बार रगत आयो वा सामान्य उपचारपछि पनि निको भएन भने त्यो साँच्चिकै मुसा हो कि अर्को छालासम्बन्धी समस्या हो भन्ने चिकित्सकीय परीक्षण आवश्यक हुन्छ। आवश्यक परे चिकित्सकले बायोप्सी गरेर वास्तविक प्रकृति पत्ता लगाउन सक्छन्।

रोकथाममा के गर्न सकिन्छ ?

सबै तिल बन्नबाट रोक्न सम्भव छैन। तर अत्यधिक घाम र पराबैजनी किरणबाट छालालाई जोगाउनु महत्त्वपूर्ण हुन्छ। आफ्नो छालामा रहेका तिलको आकार, रङ र स्वरूप समय समयमा हेर्ने बानीले असामान्य परिवर्तन चाँडै पहिचान गर्न मद्दत गर्छ।

मुसाबाट बच्न छालामा भएको घाउ सफा राख्ने, मुसा नकोट्याउने, नङ नटोक्ने, संक्रमित स्थानमा प्रयोग गरिएको रेजर वा अन्य व्यक्तिगत सामग्री साझा नगर्ने र मुसा छोएपछि हात सफा गर्ने जस्ता सावधानी उपयोगी हुन्छन्। मुसा भएको भागमा रेजर चलाउँदा छालामा सूक्ष्म चोट बनेर भाइरस अर्को भागमा फैलिन सक्ने भएकाले सावधानी आवश्यक हुन्छ।

तिलकोठी र मुसा सामान्य देखिए पनि दुवैलाई एउटै उपचारले हटाउन मिल्दैन। विशेषगरी तिललाई सौन्दर्यको समस्या मात्रै ठानेर घरमै काट्ने वा जलाउने प्रयास गर्नु उचित हुँदैन। छालामा आएको कुनै पनि नयाँ गाँठो, दाग वा तिल असामान्य रूपमा परिवर्तन भइरहेको छ भने पहिले सही पहिचान र त्यसपछि मात्रै उपचार गर्नु सबैभन्दा सुरक्षित उपाय हो।