दिल्लीमा अर्थमन्त्री वाग्लेको वार्ता : नेपाली झण्डाको व्यवस्थापनमाथि उठ्यो प्रोटोकलको प्रश्न

ड्रागन मिडिया सम्वाददाता

भारत भ्रमणमा रहेका अर्थमन्त्री डा. स्वर्णिम वाग्लेले भारतीय समकक्षी निर्मला सीतारमणसँग गरेको उच्चस्तरीय भेटवार्तामा नेपाली राष्ट्रिय झण्डाको दृश्यात्मक प्रतिनिधित्वलाई लिएर प्रश्न उठेको छ। सार्वजनिक भएका तस्बिरमा मन्त्रीस्तरीय भेट र प्रतिनिधिमण्डलस्तरीय वार्ताका क्रममा भारतीय झण्डा स्पष्ट रूपमा देखिए पनि नेपाली पक्षको झण्डा समान ढंगले राखिएको नदेखिएपछि कूटनीतिक प्रोटोकल र व्यवस्थापनबारे चासो बढेको हो।

नयाँदिल्लीस्थित भारतीय अर्थ मन्त्रालयमा भएको औपचारिक भेटमा वाग्ले र सीतारमणबीच विपदपछिको पुनर्निर्माण, विकास सहकार्य, व्यापार, लगानी, ऊर्जा र सम्पर्क सञ्जाललगायत विषयमा छलफल भएको थियो। भेटमा दुवै देशका सरकारी प्रतिनिधिमण्डल सहभागी थिए। यस्तो औपचारिक द्विपक्षीय वार्तामा राष्ट्रिय प्रतीकहरूको सन्तुलित प्रस्तुति कूटनीतिक शिष्टाचार र समान प्रतिनिधित्वका दृष्टिले महत्वपूर्ण मानिन्छ।

सार्वजनिक तस्बिरमा भारतीय अर्थमन्त्री सीतारमणको छेउमा भारतीय राष्ट्रिय झण्डा देखिन्छ। नेपाली अर्थमन्त्री वाग्लेको छेउमा भने त्यसैअनुरूप नेपाली झण्डा स्पष्ट रूपमा देखिँदैन। प्रतिनिधिमण्डलस्तरीय वार्ताको तस्बिरमा समेत बैठकस्थलमा भारतीय झण्डाहरू देखिएका छन्। यद्यपि बैठक कक्षको डिजिटल बोर्डमा नेपाल र भारत दुवै देशका राष्ट्रिय झण्डा प्रस्तुत गरिएको थियो।

अर्थमन्त्रीको सचिवालयले सार्वजनिक गरेको तस्बिरपछि यस विषयमा प्रश्न उठाइएको छ। प्रतिनिधिमण्डलमा सहभागी अर्थमन्त्रीका प्रेस संयोजक नवीन ढुंगानाले डिजिटल बोर्डमा दुवै देशका झण्डा रहेको र अर्थमन्त्रीको अगाडिको टेबलमा सानो आकारको नेपाली झण्डासमेत राखिएको बताएका छन्। तर नेपाली प्रतिनिधिमण्डल बसेको क्षेत्रमा भारतीय झण्डा देखिएको विषयमा स्पष्ट विवरण सार्वजनिक भएको छैन।

उच्चस्तरीय अन्तरदेशीय भेटवार्तामा राष्ट्रिय झण्डा केवल सजावटको वस्तु होइन। यसले सहभागी राज्यको औपचारिक प्रतिनिधित्व, समानता र सार्वभौमिक पहिचानलाई दृश्यात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्छ। यद्यपि प्रत्येक द्विपक्षीय भेटमा झण्डाको आकार, संख्या र स्थानबारे संसारभर लागू हुने एउटै बाध्यकारी ढाँचा हुँदैन। आयोजक देशको प्रोटोकल, बैठकस्थल र कार्यक्रमको प्रकृतिअनुसार व्यवस्था फरक हुन सक्छ। तर औपचारिक द्विपक्षीय बैठकमा दुवै पक्षको राष्ट्रिय पहिचान समान रूपमा देखिने गरी व्यवस्था गर्नु स्थापित कूटनीतिक अभ्यास मानिन्छ।

विदेश भ्रमणमा रहेको नेपाली उच्चस्तरीय प्रतिनिधिमण्डलको राष्ट्रिय प्रतीकसम्बन्धी आवश्यकताको समन्वयमा सम्बन्धित मन्त्रालय, परराष्ट्र संयन्त्र र विदेशस्थित नेपाली नियोगको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ। कुनै कारणले आयोजक पक्षको प्रारम्भिक व्यवस्थापनमा नेपाली झण्डा छुटेको भए त्यसलाई बैठकअघि नै समन्वय गरेर सच्याउन सकिन्थ्यो। त्यसैले सार्वजनिक तस्बिरमा देखिएको असन्तुलन कसरी उत्पन्न भयो भन्ने विषय सम्बन्धित निकायले स्पष्ट पार्नु उपयुक्त देखिन्छ।

यस घटनालाई तत्काल राष्ट्रिय अपमान वा जानाजान गरिएको व्यवहारका रूपमा निष्कर्ष निकाल्न पर्याप्त प्रमाण भने सार्वजनिक भएको छैन। डिजिटल बोर्डमा दुवै देशका झण्डा राखिएको र टेबलमा सानो नेपाली झण्डा रहेको सचिवालयको भनाइले नेपालको प्रतिनिधित्व पूर्ण रूपमा हटाइएको अवस्था नभएको देखाउँछ। तर दुई देशबीचको औपचारिक उच्चस्तरीय वार्ताको दृश्यात्मक प्रस्तुतिमा राष्ट्रिय झण्डाको समान र स्पष्ट व्यवस्थापन किन हुन सकेन भन्ने प्रश्न भने स्वाभाविक रूपमा कायम छ।

कूटनीतिमा साना देखिने प्रतीकले पनि ठूलो सन्देश दिन सक्छन्। उच्चस्तरीय विदेश भ्रमणमा वार्ताको विषयवस्तु जति महत्वपूर्ण हुन्छ, राष्ट्रिय प्रतिनिधित्व, आसन व्यवस्था, झण्डा र अन्य औपचारिक प्रोटोकलको सावधानीपूर्ण व्यवस्थापन पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ। दिल्लीको यो घटनाले भविष्यका नेपाली उच्चस्तरीय भ्रमणमा यस्ता विषयमा पूर्वतयारी र समन्वय थप चुस्त बनाउनुपर्ने आवश्यकता देखाएको छ।