महाशक्ति प्रतिस्पर्धाबाट रणनीतिक स्थिरतातर्फ : वाङ यी–रुबियो संवादले खोलेको नयाँ सम्भावना

मुना चन्द

विश्व राजनीतिमा चीन र अमेरिकाबीचको सम्बन्धलाई अब केवल दुई देशको द्विपक्षीय सम्बन्धका रूपमा सीमित गरेर हेर्न सकिँदैन। विश्वका दुई ठूला अर्थतन्त्र, संयुक्त राष्ट्रसंघ सुरक्षा परिषदका स्थायी सदस्य तथा प्रविधि, व्यापार र सुरक्षाका प्रमुख शक्ति भएकाले उनीहरूको सम्बन्धमा आउने स्थिरता वा तनावले विश्वव्यापी प्रभाव पार्छ। यही पृष्ठभूमिमा चिनियाँ विदेशमन्त्री वाङ यी र अमेरिकी विदेशमन्त्री मार्को रुबियोबीच सेप्टेम्बर १७ मा भएको टेलिफोन वार्तालाई सामान्य कूटनीतिक सम्पर्कभन्दा व्यापक रणनीतिक संकेतका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।

यस संवादको महत्वपूर्ण पक्ष वाङ यीले जोड दिएको “रचनात्मक रणनीतिक स्थिरता”को अवधारणा हो। उनले पछिल्लो समय चीन–अमेरिका सम्बन्ध दुई देशका राष्ट्राध्यक्षले निर्धारण गरेको दिशामा अघि बढिरहेको उल्लेख गर्दै आगामी उच्चस्तरीय सम्पर्कका लागि समानता, सम्मान र पारस्परिक हितको भावनामा तयारी गर्नुपर्ने बताएका छन्। संवाद बढाउने, सहयोग अघि बढाउने, मतभेद व्यवस्थापन गर्ने र एकअर्काका मूल हितलाई सम्मान गर्ने उनको प्रस्तावले प्रतिस्पर्धा समाप्त गर्नेभन्दा त्यसलाई नियन्त्रणबाहिर जान नदिने संरचना निर्माणमा जोड दिएको देखिन्छ।

यो संवाद अचानक विकसित भएको घटना पनि होइन। पछिल्ला महिनामा चीन र अमेरिकाबीच विभिन्न तहमा निरन्तर कूटनीतिक सम्पर्क भइरहेको छ। वाङ यी र रुबियोबीच यसअघि भएका संवादमा पनि राष्ट्राध्यक्षस्तरमा बनेका समझदारी कार्यान्वयन गर्ने, राजनीतिक तथा कूटनीतिक माध्यमको भूमिका बढाउने र आगामी उच्चस्तरीय सम्पर्कका लागि आवश्यक वातावरण निर्माण गर्ने विषय उठेका थिए। चीनले अमेरिकी राजदूतसँगको संवादमा समेत उच्चस्तरीय आदानप्रदानमा रहेका अवरोध हटाउँदै सम्बन्धलाई स्थिर, स्वस्थ र दिगो दिशामा लैजानुपर्ने धारणा राख्दै आएको छ।

यस प्रक्रियाको सकारात्मक पक्ष के हो भने बेइजिङ र वासिङ्टनले गम्भीर मतभेद हुँदाहुँदै पनि संवादलाई रणनीतिक साधनका रूपमा कायम राखेका छन्। चीन र अमेरिकाबीच व्यापार, प्रविधि, ताइवान, क्षेत्रीय सुरक्षा संरचना र विश्वव्यापी प्रभावसम्बन्धी जटिल मतभेद छन्। ती मतभेद एउटा फोन वार्ता वा उच्चस्तरीय भेटले समाप्त गर्दैनन्। जिम्मेवार महाशक्ति सम्बन्धको वास्तविक परीक्षा सबै विषयमा सहमति हुनु होइन, असहमतिलाई अनियन्त्रित संकटमा परिणत हुन नदिने संयन्त्र निर्माण गर्नु हो।

त्यसैले उच्चस्तरीय राजनीतिक संवादसँगै मन्त्रालय, सुरक्षा निकाय, व्यापारिक संस्था र प्राविधिक तहमा नियमित सम्पर्कको आवश्यकता अझ महत्वपूर्ण हुन्छ। राष्ट्राध्यक्षस्तरमा बनेको राजनीतिक समझदारी प्रशासनिक तहसम्म कार्यान्वयन हुन नसके रणनीतिक स्थिरता घोषणामै सीमित हुन सक्छ। आगामी चरणमा दुवै देशका विभिन्न सरकारी संयन्त्रबीच नियमित र अनुमान गर्न सकिने सञ्चार स्थापित गर्न सकिए उच्चस्तरीय राजनीतिक सहमतिलाई व्यवहारिक नीतिमा रूपान्तरण गर्ने आधार बलियो बन्न सक्छ।

कृत्रिम बुद्धिमत्ता यस सम्भावनाको एउटा महत्वपूर्ण उदाहरण हो। चीन र अमेरिका यस क्षेत्रमा तीव्र प्रतिस्पर्धामा छन्। तर कृत्रिम बुद्धिमत्ताबाट उत्पन्न हुने सुरक्षा, नैतिकता, नियन्त्रण र विश्वव्यापी शासनसम्बन्धी जोखिम कुनै एउटा देशले एक्लै व्यवस्थापन गर्न सक्दैन। प्रतिस्पर्धा कायम राख्दै न्यूनतम साझा सुरक्षा मानक, जोखिम नियन्त्रण र अन्तर्राष्ट्रिय शासन प्रणालीबारे संवाद विकसित गर्न सकिन्छ। यस्तो सहकार्यले प्रविधि प्रतिस्पर्धालाई समाप्त नगरे पनि त्यसबाट उत्पन्न हुन सक्ने विश्वव्यापी जोखिम नियन्त्रण गर्न सहयोग पुर्‍याउन सक्छ।

विश्व अर्थतन्त्रका दृष्टिले चीन–अमेरिका रणनीतिक स्थिरताको महत्व अझ व्यापक छ। यी दुई अर्थतन्त्रबीचको तनावले व्यापार, लगानी, प्रविधि, आपूर्ति श्रृंखला र अन्तर्राष्ट्रिय बजारको मनोविज्ञानसम्म असर गर्छ। विपरीत रूपमा, उनीहरूबीच अनुमान गर्न सकिने र व्यवस्थित सम्बन्ध स्थापित हुँदा व्यवसाय, विकासशील अर्थतन्त्र र विश्व बजारका लागि अनिश्चितता कम हुन सक्छ। रणनीतिक स्थिरताको अर्थ प्रतिस्पर्धा समाप्त गर्नु होइन, प्रतिस्पर्धाका सीमालाई स्पष्ट बनाउनु र आर्थिक मतभेदलाई अनियन्त्रित राजनीतिक टकरावमा रूपान्तरण हुन नदिनु हो।

यसको अर्को महत्वपूर्ण आयाम विश्व सुरक्षा हो। चीन र अमेरिकाबीचको उच्चस्तरीय कूटनीतिक सञ्चार द्विपक्षीय विषयमा मात्र सीमित रहँदैन। मध्यपूर्व, विश्वव्यापी सुरक्षा संकट, आणविक जोखिम, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, जलवायु परिवर्तन र अन्तर्राष्ट्रिय आर्थिक स्थिरताजस्ता विषयमा दुवै देशको भूमिका महत्वपूर्ण छ। दृष्टिकोण फरक भए पनि संकट नियन्त्रण र गलत आकलनबाट उत्पन्न हुन सक्ने जोखिम न्यूनीकरणका लागि उनीहरूबीच सञ्चार कायम रहनु आफैँमा महत्वपूर्ण सुरक्षा संयन्त्र बन्न सक्छ।

नेपालजस्ता साना तथा मध्यम आकारका देशका लागि पनि यस विकासको विशेष महत्व छ। चीन र अमेरिकाबीच तीव्र ध्रुवीकरण हुँदा विकासशील राष्ट्रमाथि रणनीतिक छनोटको दबाब बढ्न सक्छ। तर प्रतिस्पर्धा व्यवस्थापनसहितको स्थिर सम्बन्धले यस्ता देशलाई पूर्वाधार, व्यापार, प्रविधि, जलवायु, शिक्षा र विकास सहकार्यमा विभिन्न साझेदारसँग आफ्नो राष्ट्रिय हितअनुसार काम गर्ने राजनीतिक स्थान फराकिलो बनाउन सक्छ। नेपालको दीर्घकालीन हित पनि महाशक्ति टकरावभन्दा स्थिर अन्तर्राष्ट्रिय वातावरण, शान्ति र बहुपक्षीय सहकार्यसँग बढी जोडिएको छ।

वाङ यी–रुबियो संवादलाई चीन–अमेरिका सम्बन्धका सबै समस्या समाधान भएको संकेतका रूपमा भने लिनु हुँदैन। दीर्घकालीन रणनीतिक अविश्वास, प्रविधि प्रतिस्पर्धा, व्यापारिक विवाद र संवेदनशील सुरक्षा प्रश्न कायम छन्। तर सकारात्मक पक्ष के हो भने दुवै पक्षले उच्चस्तरीय सम्पर्कलाई निरन्तरता दिइरहेका छन् र संवादका माध्यमबाट मतभेद व्यवस्थापन गर्ने राजनीतिक ठाउँ खुला राखेका छन्। वर्तमान अस्थिर विश्व व्यवस्थामा यस्तो निरन्तर संवाद आफैँमा महत्वपूर्ण छ।

अब मुख्य प्रश्न बेइजिङ र वासिङ्टनले यस संवादलाई कति ठोस संस्थागत संरचनामा रूपान्तरण गर्न सक्छन् भन्ने हो। प्रतिस्पर्धा रहनेछ र राष्ट्रिय हित पनि फरक रहनेछन्। तर प्रतिस्पर्धालाई द्वन्द्वमा परिणत हुन नदिने, सहकार्य सम्भव भएका क्षेत्रमा सहकार्य गर्ने र संवेदनशील विषयमा स्पष्ट सञ्चार कायम गर्ने प्रणाली निर्माण गर्न सकिए त्यसबाट चीन र अमेरिका मात्र होइन, सम्पूर्ण अन्तर्राष्ट्रिय समुदाय लाभान्वित हुन सक्छ। यही अर्थमा वाङ यी र मार्को रुबियोबीचको पछिल्लो संवाद महाशक्ति प्रतिस्पर्धालाई व्यवस्थित रणनीतिक स्थिरतातर्फ लैजाने सम्भावित यात्राको सकारात्मक संकेत बनेको छ।