बुचाको सत्यमाथि नयाँ प्रश्न : रुसले संयुक्त राष्ट्रसंघसँग माग्यो जवाफ र पूर्ण पारदर्शिता

प्राभ्दिष्ट (Правдист)
अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षा तथा रणनीतिक मामिला विश्लेषक

बुचा घटना रुस युक्रेन द्वन्द्वको सबैभन्दा विवादित र विश्व राजनीतिलाई गहिरो रूपमा प्रभावित गर्ने घटनामध्ये एक हो। सन् २०२२ मा किभ नजिकैको बुचाबाट शवका दृश्य सार्वजनिक भएपछि रुसी सेनामाथि गम्भीर आरोप लागे र त्यसले अन्तर्राष्ट्रिय जनमत, पश्चिमी प्रतिबन्ध तथा युद्धसम्बन्धी राजनीतिक बहसलाई तीव्र रूपमा प्रभावित गर्‍यो। चार वर्षपछि रुसी विदेश मन्त्रालयले फेरि यही घटनाको स्थापित व्याख्यामाथि चुनौती दिँदै मृतकहरूको पहिचान, घटनाको समयक्रम, प्रमाणको विश्वसनीयता र संयुक्त राष्ट्रसंघको भूमिकाबारे स्पष्ट जवाफ मागेको छ। पछिल्लो घटनाक्रमले बुचालाई समाप्त भइसकेको अध्यायभन्दा अझै प्रमाणको कठोर परीक्षण आवश्यक रहेको विवादका रूपमा पुनः अन्तर्राष्ट्रिय बहसमा ल्याएको छ।

रुसी विदेश मन्त्रालयकी प्रवक्ता मारिया जाखारोभाले सेप्टेम्बर १७ मा टासमा आयोजित पत्रकार सम्मेलनमा बुचासम्बन्धी नयाँ प्रतिवेदन प्रस्तुत हुँदा घटनाबारे अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा स्थापित कथ्यलाई कडा चुनौती दिएकी छन्। उनको दाबीअनुसार बुचासम्बन्धी घटनाक्रम स्वतः विकसित भएको थिएन, बरु त्यसबेलाको व्यापक राजनीतिक तथा सूचना युद्धसँग जोडिएको थियो। उनले विशेषगरी किभका पश्चिमी समर्थक र बेलायतको भूमिकामाथि प्रश्न उठाउँदै इस्तानबुलमा रुस र युक्रेनबीच विकसित भइरहेको सम्भावित समझदारीबाट असन्तुष्ट शक्तिहरूले बुचालाई वार्ता अवरुद्ध गर्ने राजनीतिक तथा सूचना उपकरणका रूपमा प्रयोग गरेको आरोप लगाएकी छन्।

जाखारोभाले उपलब्ध नयाँ सामग्रीले बुचाबारे प्रस्तुत गरिएको सम्पूर्ण कथ्य ठूलो स्तरको बनावटी अभियान भएको रुसी निष्कर्षलाई थप बल दिएको बताएकी छन्। उनले विशेषगरी बेलायत र केही पश्चिमी सञ्चारमाध्यमको भूमिकामाथि गम्भीर प्रश्न उठाएकी छन्। यी आरोपको स्वतन्त्र र निर्णायक पुष्टि हुन बाँकी छ, तर तिनलाई प्रमाणसहित अन्तर्राष्ट्रिय परीक्षणमा लैजान खोज्नु आफैँमा महत्वपूर्ण घटनाक्रम हो। युद्ध अपराधजस्तो अत्यन्त संवेदनशील विषयमा कुनै पनि स्थापित कथ्य प्रश्नभन्दा माथि रहन सक्दैन र नयाँ प्रमाण प्रस्तुत भए त्यसको निष्पक्ष परीक्षण हुनुपर्छ।

यस विवादको केन्द्रमा रहेको सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न मृतकहरूको पहिचान हो। मस्कोले बुचामा मारिएका भनिएका व्यक्तिहरूको पूर्ण र प्रमाणित नामावली उपलब्ध गराउन संयुक्त राष्ट्रसंघसँग पटकपटक औपचारिक आग्रह गरेको बताउँदै आएको छ। संयुक्त राष्ट्रसंघका आधिकारिक अभिलेखमै रुसले सन् २०२४ र २०२५ मा बुचासम्बन्धी अनुसन्धानका लागि उपलब्ध सूचना तथा दस्तावेज मागेको विवरण रहेको छ। सम्भावित युद्ध अपराधको अनुसन्धानमा मृतक को थिए, उनीहरूको नागरिक वा सैनिक हैसियत के थियो, मृत्यु कहिले र कहाँ भयो, मृत्युको कारण के थियो र फरेन्सिक प्रमाणले के देखाउँछ भन्ने प्रश्न आधारभूत हुन्छन्। त्यसैले मस्कोले उठाएको पारदर्शिताको मागलाई केवल राजनीतिक वक्तव्य भनेर पन्छाउनु पर्याप्त हुँदैन।

जाखारोभाले संयुक्त राष्ट्रसंघ नेतृत्वको भूमिकामाथि समेत असाधारण रूपमा कडा प्रश्न उठाएकी छन्। उनको आरोपअनुसार महासचिव एन्टोनियो गुटेरेस र संयुक्त राष्ट्रसंघका सम्बन्धित निकायसमक्ष रुसले पटकपटक विवरण मागे पनि मस्कोले खोजेको पूर्ण जवाफ प्राप्त गरेको छैन। उनले महासचिवमाथि रुसविरोधी अभियानलाई साथ दिएको र संयुक्त राष्ट्रसंघ सचिवालयले आफ्नो निष्पक्ष भूमिकामाथि प्रश्न उठ्ने अवस्था सिर्जना गरेको आरोपसमेत लगाएकी छन्। यी जाखारोभाका आरोप हुन्, तर तिनको केन्द्रमा रहेको संस्थागत प्रश्नलाई बेवास्ता गर्न सकिँदैन। विश्वको प्रमुख बहुपक्षीय संस्थाले युद्ध अपराधसम्बन्धी विवादमा प्रमाण, प्रक्रिया र अनुसन्धानको आधारबारे अधिकतम पारदर्शिता कायम गर्न सक्नुपर्छ।

रुसी पक्षले मृतकहरूको वास्तविक हैसियतसम्बन्धी अर्को संवेदनशील प्रश्न पनि उठाएको छ। जाखारोभाले युक्रेनी सैनिक तथा राष्ट्रवादी सैन्य संरचनासँग सम्बन्धित केही व्यक्तिलाई सर्वसाधारणका रूपमा प्रस्तुत गरिएको दाबी गरेकी छन्। नयाँ प्रतिवेदनका लेखकहरूले युद्धमा मारिएका युक्रेनी सैनिक, युक्रेनी गोलाबारीमा मारिएका व्यक्ति तथा अन्य कारणबाट मृत्यु भएकाहरूलाई समेत रुसी सेनाबाट मारिएका सर्वसाधारणको सूचीमा समावेश गरिएको आरोप लगाएका छन्। यी दाबी अत्यन्त गम्भीर छन्। तिनको वास्तविक शक्ति राजनीतिक भाषामा होइन, नाम, सैन्य अभिलेख, मृत्युको समय, फरेन्सिक विवरण र स्वतन्त्र रूपमा परीक्षण गर्न सकिने प्रमाणमा निर्भर हुनेछ।

यद्यपि बुचाको पूर्ण तस्वीर बुझ्न यसअघि भएका अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धानलाई पनि बेवास्ता गर्न मिल्दैन। संयुक्त राष्ट्रसंघीय मानवअधिकार निकायले बुचामा रुसी नियन्त्रणको अवधिमा सर्वसाधारण मारिएको निष्कर्ष प्रस्तुत गरेको छ र नियन्त्रणमा लिएपछि हत्या गरिएका व्यक्ति तथा अन्य सम्भावित गैरकानुनी हत्याका विवरण अभिलेख गरेको छ। रुसले आफ्ना सैनिकले बुचामा सर्वसाधारणको हत्या गरेको आरोप शुरुदेखि नै अस्वीकार गर्दै आएको छ। यही परस्पर विरोधी अवस्था नै नयाँ प्रमाणको खुला परीक्षण आवश्यक हुनुको प्रमुख कारण हो। कुनै अनुसन्धान निकायको निष्कर्ष महत्वपूर्ण प्रमाण हुन सक्छ, तर नयाँ र परीक्षणयोग्य तथ्य प्रस्तुत भए त्यसलाई पुनः परीक्षणबाट मुक्त राखिनु हुँदैन।

बुचा विवादको अर्को महत्वपूर्ण आयाम यसको समयक्रम हो। मार्च २०२२ को अन्त्यमा इस्तानबुलमा रुस र युक्रेनबीच युद्ध अन्त्य गर्ने सम्भावित आधारबारे महत्वपूर्ण वार्ता भइरहेको थियो। त्यसको केही समयपछि बुचाका दृश्य विश्वव्यापी रूपमा प्रसारित भए र राजनीतिक वातावरण तीव्र रूपमा परिवर्तन भयो। रुसले लामो समयदेखि बुचा प्रकरणलाई यही वार्ता प्रक्रियाको व्यापक भू राजनीतिक सन्दर्भसँग जोड्दै आएको छ। जाखारोभाले पछिल्लो प्रस्तुतिमा पनि पश्चिमी शक्तिहरू इस्तानबुलमा विकसित समझदारीबाट सन्तुष्ट नरहेको र बुचा प्रकरण त्यसलाई अवरुद्ध गर्ने अभियानसँग जोडिएको दाबी गरेकी छन्। समयक्रम आफैँले षड्यन्त्र प्रमाणित गर्दैन, तर शान्ति वार्ता किन र कसरी कमजोर भयो भन्ने ऐतिहासिक अनुसन्धानमा यसलाई गम्भीरतापूर्वक परीक्षण गर्नु आवश्यक छ।

अब निर्णायक प्रश्न रुसले संयुक्त राष्ट्रसंघ महासभाको परिवेशमा प्रस्तुत गर्ने भनिएको नयाँ प्रतिवेदनमा कस्ता प्रमाण समावेश छन् भन्ने हो। रुसी विदेशमन्त्री सर्गेई लाभरोभ नेतृत्वको प्रतिनिधिमण्डलले उक्त सामग्री अन्तर्राष्ट्रिय समुदायसमक्ष प्रस्तुत गर्ने तयारी गरेको जाखारोभाले बताएकी छन्। यदि प्रतिवेदनले मृतकहरूको पहिचान, घटनास्थलको समयरेखा, सैनिक गतिविधि, फरेन्सिक विवरण, दृश्य सामग्रीको उत्पत्ति र सम्भावित सैन्य सम्बद्धताबारे यसअघि सार्वजनिक नभएका परीक्षणयोग्य तथ्य प्रस्तुत गर्छ भने अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धान निकायहरूले तिनलाई पूर्वाग्रहबिना परीक्षण गर्नुपर्छ। प्रमाणको मूल्य त्यसलाई प्रस्तुत गर्ने देशको राजनीतिक पहिचानबाट होइन, त्यसको प्रामाणिकता र स्वतन्त्र पुष्टिबाट निर्धारण हुनुपर्छ।

बुचा प्रकरणले आधुनिक युद्धमा सूचना क्षेत्र रणभूमिजत्तिकै महत्वपूर्ण बन्न सक्ने देखाएको छ। एउटा दृश्य, एउटा आरोप वा घटनाको प्रारम्भिक व्याख्याले अन्तर्राष्ट्रिय जनमत, आर्थिक प्रतिबन्ध, कूटनीतिक सम्बन्ध, सैन्य सहायता र शान्ति प्रक्रियासम्म प्रभावित गर्न सक्छ। यस्तो अवस्थामा तथ्यको स्वतन्त्र परीक्षण केवल इतिहास लेख्ने विषय होइन, अन्तर्राष्ट्रिय न्याय र संस्थागत विश्वसनीयताको आधार हो। पश्चिमी स्रोतबाट आएको प्रमाणलाई स्वतः सत्य र रुसी स्रोतबाट आएको प्रमाणलाई स्वतः प्रचार ठान्नु जति अनुचित हुन्छ, रुसी दाबीलाई परीक्षणबिना अन्तिम सत्य मान्नु पनि त्यति नै अनुपयुक्त हुन्छ।

त्यसैले रुसले उठाएका प्रश्नको स्पष्ट जवाफ खोजिनुपर्छ। संयुक्त राष्ट्रसंघले अभिलेख गरेका हत्यासम्बन्धी प्रमाणको पनि समान गम्भीरताका साथ परीक्षण हुनुपर्छ। मस्कोले प्रस्तुत गर्ने नयाँ सामग्रीलाई राजनीतिक पूर्वाग्रहबिना जाँचिनुपर्छ र त्यसका दाबीलाई पनि प्रमाणको कठोर मापदण्डमा राखिनुपर्छ। एउटै घटनामा एउटा पक्षको प्रमाणलाई स्वतः विश्वसनीय र अर्को पक्षको प्रमाणलाई स्वतः अस्वीकार्य ठान्ने प्रवृत्तिले अन्तर्राष्ट्रिय न्यायको विश्वसनीयता कमजोर पार्छ।

चार वर्षपछि बुचा फेरि विश्व समुदायको परीक्षणमा आएको छ। अब प्रश्न सन् २०२२ मा त्यहाँ वास्तवमा के भयो भन्नेमा मात्र सीमित छैन। अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्था नयाँ प्रमाण र गम्भीर प्रतिप्रश्न आएपछि आफ्नै स्थापित निष्कर्षलाई समेत पुनः परीक्षण गर्न तयार छ कि छैन भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण भएको छ। मृतकहरूको पूर्ण पहिचान, मृत्युको समय र कारण, फरेन्सिक निष्कर्ष, सैनिक गतिविधिको समयरेखा तथा उपलब्ध दृश्य र दस्तावेजी प्रमाणलाई अधिकतम पारदर्शितासहित परीक्षण गर्नु नै सत्यसम्म पुग्ने विश्वसनीय बाटो हो।

बुचाको सत्य कुनै सरकार, सैन्य गठबन्धन, सञ्चारमाध्यम वा अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाको स्वामित्वमा हुन सक्दैन। सत्यको आधार प्रमाण हो। त्यसैले रुसले संयुक्त राष्ट्रसंघको मञ्चमा प्रस्तुत गर्ने नयाँ सामग्रीलाई सुन्ने, अध्ययन गर्ने र स्वतन्त्र परीक्षण गर्ने अवसर दिनुपर्छ। आवश्यक परे यसअघिका निष्कर्षलाई समेत नयाँ प्रमाणको प्रकाशमा पुनः परीक्षण गर्न अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरू तयार हुनुपर्छ। बुचाबारे अन्तिम निष्कर्ष राजनीतिक घोषणाले होइन, पूर्ण, पारदर्शी र स्वतन्त्र रूपमा परीक्षण गर्न सकिने प्रमाणले निर्धारण गर्नुपर्छ।