युद्धले छुटाएका जापानी बालबालिका, चिनियाँ परिवारको ममता र शान्तिको सन्देश

ड्रागन मिडिया समाचार कक्ष

दोस्रो विश्वयुद्धको अन्त्यमा चीनमा छुटेका हजारौँ जापानी बालबालिकाको जीवनकथाले युद्धको मानवीय पीडा र दुई देशका सर्वसाधारणबीचको आत्मीय सम्बन्धलाई पुनः चर्चामा ल्याएको छ। सन् १९४५ मा जापानले आत्मसमर्पण गरेपछि उत्तरपूर्वी चीनमा रहेका धेरै जापानी महिला र बालबालिका युद्धको अराजकताबीच अलपत्र परेका थिए। तीमध्ये चार हजारभन्दा बढी बालबालिकालाई चिनियाँ परिवारले आश्रय दिएर हुर्काएको अभिलेख छ। दशकौँपछि जापान फर्किएका उनीहरूमध्ये धेरैले आफ्ना चिनियाँ पालनपोषण गर्ने परिवारसँगको सम्बन्ध कायम राख्दै युद्धविरोधी चेतना र दुई देशबीच मित्रताको सन्देश फैलाइरहेका छन्।

जापानी युद्धकालीन अनाथ कात्सु ताकाहाशीले आफू जापानी मूलकी भएको तथ्य सन् १९८६ मा ४३ वर्षको उमेरमा मात्र थाहा पाइन्। चीनको हेइलोङचियाङ प्रान्तमा हुर्किएकी उनी परिवारमा सबैभन्दा बढी माया पाउने सन्तान थिइन्। नयाँ लुगा र जुत्ता पहिले उनैले पाउँथिन् भने मिठाईको ठूलो हिस्सा पनि उनकै भागमा पर्थ्यो। पछि उनले थाहा पाइन्, सन् १९४५ मा जापानी सेनाको पराजय नजिकिँदै गर्दा उनकी जैविक आमाले दुई वर्षकी छोरीलाई बचाउन घरबाहिर छाडेकी थिइन्। त्यही बालिकालाई एक चिनियाँ दम्पतीले भेटेर आफ्नै सन्तानका रूपमा हुर्काएका थिए।

सन् १९३१ सेप्टेम्बर १८ मा जापानी सेनाले चीनको ल्याओनिङ प्रान्तस्थित सेनयाङबाट आक्रमण शुरु गरेको घटनालाई चीनले जापानी आक्रमणविरुद्धको १४ वर्ष लामो प्रतिरोध युद्धको शुरुवातका रूपमा स्मरण गर्छ। त्यसपछिका वर्षहरूमा जापानले उत्तरपूर्वी चीनमा सेना मात्र नभई ठूलो सङ्ख्यामा आफ्ना नागरिकलाई पनि बसोबासका लागि पठाएको थियो। सन् १९३६ मा जापानी किसानलाई उर्वर जमिन उपलब्ध गराउने आश्वासनसहित त्यस क्षेत्रमा जान प्रोत्साहित गरिएको थियो। तर युद्धको अन्तिम चरणमा जापानी सेनाले पछि हट्दा धेरै वृद्धवृद्धा, बिरामी, महिला र बालबालिका असुरक्षित अवस्थामा छाडिएका थिए।

जापानी युद्धकालीन अनाथहरूको इतिहास अध्ययन गर्दै आएका डालियान विदेशी भाषा विश्वविद्यालयका प्राध्यापक छुई सुएसेनका अनुसार तत्कालीन जापानी सैन्यवादले अन्य देशका जनतासँगै आफ्नै नागरिकलाई पनि गम्भीर पीडा दिएको थियो। सन् २०२२ देखि उनले जापानका विभिन्न स्थानमा पुगेर करिब तीन सय युद्धकालीन अनाथसँग अन्तर्वार्ता लिई उनीहरूको मौखिक इतिहास अभिलेखीकरण गरेका छन्। उनका अनुसार ती व्यक्तिका अनुभवले युद्ध, विस्थापन र परिवारबाट विछोडिनुको दीर्घकालीन मानवीय असर बुझ्न महत्त्वपूर्ण आधार प्रदान गर्छन्।

युद्धको अन्त्यतिर अलपत्र परेकी जापानी महिला फुमिको वादाले आफ्ना संस्मरणमा दुई साना सन्तानसहित रेलमार्गबाट भाग्न खोज्दा जापानी सैनिकहरू पहिले नै हटिसकेको पाएको उल्लेख गरेकी छन्। उनका अनुसार एक जापानी अधिकारीले बन्दी बन्नुभन्दा जापानका लागि मर्न आग्रह गरेका थिए र केही परिवारलाई विष तथा ग्रिनेडसमेत वितरण गरिएको थियो। वादा आफ्ना सन्तानलाई लिएर पहाडतर्फ भागे पनि यात्राका क्रममा भोकका कारण दुई वर्षकी छोरी र तीन वर्षका छोराको मृत्यु भएको थियो। युद्धको अन्तिम चरणमा भोक, रोग र आत्महत्याका घटनाबाट धेरै मानिसले ज्यान गुमाएका थिए।

चीन र जापानबीच सन् १९७२ मा कूटनीतिक सम्बन्ध सामान्यीकरण भएपछि चीनमा हुर्किएका जापानी युद्धकालीन अनाथलाई त्यहीँ बस्ने वा जापान फर्कने विकल्प दिइएको थियो। तर जापान फर्किएका धेरैले आफ्नो जैविक परिवार भेट्न सकेनन्। भाषा र सांस्कृतिक भिन्नताका कारण नयाँ जीवन शुरु गर्न पनि उनीहरूलाई कठिन भयो। ताकाहाशी जापान पुग्दा उनका जैविक पिताको मृत्यु भइसकेको थियो भने सौतेनी आमाले उनलाई स्वीकार गर्न अस्वीकार गरेकी थिइन्। यस्ता अनुभवले युद्ध समाप्त भएको दशकौँपछि पनि पारिवारिक विछोड र पहिचानको समस्या कायम रहेको देखाउँछन्।

यद्यपि, धेरै युद्धकालीन अनाथले आफ्ना चिनियाँ पालनपोषण गर्ने परिवारसँगको सम्बन्ध टुट्न दिएनन्। चिनियाँ दोङ परिवारले हुर्काएका योशिनोरी तोमी जापान फर्किएपछि पनि हेइलोङचियाङमा रहेको परिवारलाई भेट्न नियमित चीन आउने गरेका छन्। बेइजिङको विश्वविद्यालयबाट अध्ययन पूरा गरेका उनले चीनका विभिन्न क्षेत्रमा व्यवसाय स्थापना गरी चीन–जापान व्यापार र स्थानीय आर्थिक गतिविधिमा योगदान पुर्‍याएका छन्। उनीजस्तै अन्य धेरैले आफूलाई आश्रय दिने चिनियाँ परिवारप्रतिको कृतज्ञतालाई दुई देशबीच सहकार्य र मित्रता प्रवर्द्धन गर्ने कार्यसँग जोडेका छन्।

सन् १९४५ मा चिनियाँ परिवारले अपनाएकी सुमिए इकेदा, जसको चिनियाँ नाम सु मिङ हो, चीनमा अध्ययन पूरा गरेपछि शिक्षिका बनेकी थिइन्। पालनपोषण गर्ने आमाकै प्रोत्साहनमा पछि जापान फर्किएकी उनले चीनसँगको सम्बन्ध कायम राखिन्। सन् २००८ मा सिचुआन प्रान्तमा विनाशकारी भूकम्प जाँदा उनले जापानभर रहेका युद्धकालीन अनाथबाट सहयोग सङ्कलन गरिन्। उनीहरूको संयुक्त प्रयासबाट सिचुआनमा एउटा प्राथमिक विद्यालय निर्माण गर्नसमेत सहयोग पुगेको थियो। सन् २००९ मा उनले जापानी युद्धकालीन अनाथहरूको समूहलाई चीनका आफ्ना पुराना बस्ती भ्रमण गराएकी थिइन्। इकेदाका अनुसार चिनियाँ अभिभावक र सर्वसाधारणको मायाले उनलाई दोस्रो जीवन दिएको थियो र दुई देशका जनता मित्रवत रूपमा बसून् भन्ने उनको गहिरो चाहना छ।

युद्धकालीन अनाथहरूको प्रयास व्यक्तिगत स्मृतिमा मात्र सीमित छैन। उनीहरूले सन् २००२ देखि जापानी सरकारसँग क्षतिपूर्तिको माग गर्दै कानुनी लडाइँसमेत अघि बढाएका थिए। उनीहरूको अनुभवमा आधारित नाटक, वृत्तचित्र र अन्य कलात्मक प्रस्तुतिले नयाँ पुस्तालाई युद्धको इतिहास बुझाउन सहयोग गरिरहेका छन्। जापान र चीनका विभिन्न शहरमा मञ्चन गरिएको नृत्यनाटक ‘चाइनिज मदर्स’ ले चिनियाँ परिवारले जापानी बालबालिकालाई दिएको आश्रय र ममताको कथा प्रस्तुत गरेको छ।

जापानी वृत्तचित्र निर्माता र्यो ताकेउचीले सन् २०२५ नोभेम्बरमा जापानमा आफ्नो कृति ‘द नेमलेस चाइल्ड’ को विशेष प्रदर्शन गरेका थिए। वृत्तचित्रमा युद्धका कारण दुई देशबीच गहिरो शत्रुता रहेको समयमा चिनियाँ सर्वसाधारणले जापानी अनाथ बालबालिकालाई गरेको संरक्षणको कथा समेटिएको छ। बाल्यकालदेखि युद्धकालीन अनाथका समाचार पढ्दै आएका ताकेउचीले उनीहरूको अनुभवलाई दृश्य अभिलेखका रूपमा सुरक्षित राख्न चाहेको बताएका छन्।

जापानी युद्धकालीन अनाथहरूको जीवनकथाले युद्धको प्रभाव सैनिक र राजनीतिक सीमाभन्दा धेरै परसम्म पुग्ने तथ्य उजागर गर्छ। उनीहरूका अनुभवमा विस्थापन, पारिवारिक विछोड र पहिचानको पीडासँगै कठिन परिस्थितिमा पनि कायम रहने मानवीय करुणा जोडिएको छ। चीनमा हुर्किएका यी जापानी नागरिकले आफ्ना दुवै देशसँगको सम्बन्धलाई युद्धको इतिहास स्मरण गर्ने, पीडितको अनुभव सुरक्षित राख्ने र भावी पुस्तासम्म शान्ति तथा मित्रताको सन्देश पुर्‍याउने माध्यम बनाएका छन्।