एआईको गलत गुप्तचर प्रतिवेदनले अमेरिका र चीनबीच सैन्य टकरावको जोखिम बढायो

राजेन्द्र शर्मा

कृत्रिम बुद्धिमत्ताको सहयोगमा तयार पारिएको गलत गुप्तचर प्रतिवेदनका आधारमा अमेरिकी सेनाले मध्यपूर्वमा चिनियाँ पानीजहाजविरुद्ध सैन्य कारवाहीको तयारी गरेको गम्भीर घटना सार्वजनिक भएको छ। जहाजले आणविक हतियार कार्यक्रमसँग सम्बन्धित सामग्री ओसारिरहेको निष्कर्षसहितको प्रतिवेदन अमेरिकी सैन्य निकायमा पुगेपछि सशस्त्र सैनिकहरू जहाजमा प्रवेश गर्ने तयारीमा थिए। सैन्य विमानसमेत परिचालित भइसकेको अवस्थामा अन्तिम चरणको परीक्षणबाट प्रतिवेदनको मूल निष्कर्ष गलत रहेको पत्ता लागेपछि सम्भावित कारवाही रोकिएको थियो।

अमेरिकी समाचार संस्था सीएनएनले सेप्टेम्बर १८ मा घटनाबारे जानकारी भएका चार स्रोतलाई उद्धृत गर्दै सार्वजनिक गरेको अनुसन्धानअनुसार यो घटना सन् २०२६ को वसन्त ऋतुमा इरानसँग युद्ध चलिरहेका बेला भएको थियो। अमेरिकी विशेष कारवाही कमान्डका एक विश्लेषकले चिनियाँ जहाजको मालसामानसम्बन्धी गुप्तचर सूचना विश्लेषण गर्न कृत्रिम बुद्धिमत्तामा आधारित संवाद प्रणाली प्रयोग गरेका थिए। उक्त प्रणालीले जहाजमा रहेको सामग्रीको गलत पहिचान गर्दै त्यसलाई आणविक हतियार कार्यक्रमसँग सम्बन्धित सामग्रीका रूपमा प्रस्तुत गरेको थियो।

प्रतिवेदन तयार हुने प्रक्रियाले घटनालाई थप संवेदनशील बनाएको छ। विश्लेषकले हवाईस्थित अमेरिकी विशेष कारवाही कमान्ड प्रशान्त क्षेत्रबाट प्राप्त जहाजको मालसामानसम्बन्धी सूचनालाई कृत्रिम बुद्धिमत्तामार्फत परीक्षण गरेका थिए। त्यसक्रममा प्रणालीले सार्वजनिक रूपमा उपलब्ध सूचना र गोप्य सङ्केत गुप्तचर सूचनालाई संयोजन गरेर गलत निष्कर्ष निकालेको थियो। त्यसपछि विश्लेषकले फेरि कृत्रिम बुद्धिमत्ताकै सहयोगमा उक्त निष्कर्षलाई औपचारिक गुप्तचर प्रतिवेदनको स्वरूप दिएर सैन्य निकायमा वितरण गरेका थिए।

यही प्रक्रियामा प्राविधिक त्रुटि सैन्य निर्णयको आधार बन्न पुगेको देखिन्छ। सामान्य विश्लेषणका रूपमा प्राप्त गलत निष्कर्षलाई औपचारिक प्रतिवेदनमा रूपान्तरण गरिएपछि त्यसले संस्थागत विश्वसनीयता प्राप्त गर्‍यो। प्रतिवेदनको सामग्री र निष्कर्षलाई स्वतन्त्र रूपमा पर्याप्त परीक्षण नगरी कारवाहीको तयारी अघि बढ्दा कृत्रिम बुद्धिमत्ताले उत्पादन गरेको गलत सूचना वास्तविक सैन्य परिचालनसम्म पुगेको थियो।

सीएनएनका अनुसार अमेरिकी सेनाले चिनियाँ पानीजहाज रोक्ने योजना बनाएको थियो। घटनाबारे जानकारी भएका दुई स्रोतले सशस्त्र सैनिकहरू जहाजमा प्रवेश गर्ने तयारीमा रहेको बताएका छन्। अन्य स्रोतले सैन्य विमानसमेत परिचालित भएको जानकारी दिएका छन्। तर कारवाही शुरु हुनुअघि अनुभवी विश्लेषकहरूले प्रतिवेदनको आधारभूत सूचना पुनः परीक्षण गर्दा संवाद प्रणालीले जहाजको सामग्री गलत पहिचान गरेको पत्ता लगाएका थिए। त्यसपछि योजना रोकिएको थियो।

यहाँ एउटा तथ्यगत भिन्नता महत्त्वपूर्ण छ। प्रतिवेदनले चिनियाँ जहाजमा आणविक हतियार नै रहेको दाबी गरेको थिएन। जहाजले आणविक हतियार कार्यक्रमसँग सम्बन्धित सामग्री ओसारिरहेको गलत निष्कर्ष प्रस्तुत गरेको थियो। जहाजमा वास्तवमा के सामग्री थियो भन्ने विवरण सार्वजनिक अनुसन्धानबाट स्पष्ट भएको छैन। त्यसैगरी अमेरिकी सैन्य कारवाही भएमा युद्ध निश्चित रूपमा शुरु हुने थियो भन्ने निष्कर्ष निकाल्न सकिँदैन। तर आणविक शक्ति सम्पन्न दुई राष्ट्रबीच प्रत्यक्ष सैन्य टकरावको जोखिम सिर्जना हुन सक्ने अवस्था गम्भीर थियो।

यस घटनाले आधुनिक गुप्तचर प्रणालीको एउटा आधारभूत कमजोरी उजागर गरेको छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ताले ठूलो परिमाणको सूचना छिटो प्रशोधन गर्न सक्छ, तर त्यसले प्रस्तुत गर्ने निष्कर्ष सधैँ तथ्यमा आधारित हुन्छ भन्ने सुनिश्चित हुँदैन। अपूर्ण सूचना, गलत सन्दर्भ वा असम्बद्ध तथ्यलाई संयोजन गर्दा प्रणालीले विश्वसनीय देखिने तर गलत निष्कर्ष उत्पादन गर्न सक्छ। यस्तो त्रुटि सामान्य प्रशासनिक काममा सीमित रहे त्यसको प्रभाव सच्याउन सकिएला, तर सैन्य कारवाही, लक्ष्य निर्धारण वा राष्ट्रिय सुरक्षा निर्णयमा प्रवेश गरे परिणाम अत्यन्त गम्भीर हुन सक्छ।

गुप्तचर विश्लेषणमा अर्को जोखिम प्रतिवेदनको औपचारिक स्वरूपसँग सम्बन्धित छ। सैन्य तथा सुरक्षा निकायले निश्चित ढाँचामा तयार भएका प्रतिवेदनलाई निर्णय प्रक्रियाको महत्त्वपूर्ण आधार मान्छन्। तर कुनै निष्कर्षको वास्तविक स्रोत, त्यसको विश्वसनीयता र परीक्षणको अवस्था स्पष्ट नभए औपचारिक प्रस्तुतीकरणले गलत सूचनालाई पनि प्रमाणित तथ्यजस्तो देखाउन सक्छ। यस घटनामा कृत्रिम बुद्धिमत्ताको प्रयोग दुई चरणमा भएको विवरणले यही समस्या देखाएको छ। पहिलो चरणमा गलत निष्कर्ष निकालियो र दोस्रो चरणमा त्यसलाई संस्थागत प्रतिवेदनको स्वरूप दिइयो।

घटना सार्वजनिक भएको समयमा अमेरिकी रक्षा मन्त्रालयले सैन्य प्रणालीमा कृत्रिम बुद्धिमत्ताको प्रयोग तीव्र बनाउने नीति अघि बढाइरहेको छ। अमेरिकी रक्षामन्त्री पिट हेगसेथले जनवरी २०२६ मा सार्वजनिक गरेको कृत्रिम बुद्धिमत्ता रणनीतिले युद्ध सञ्चालन, गुप्तचर विश्लेषण र सैन्य क्षमताको विकासमा प्रविधिको प्रयोग विस्तार गर्ने लक्ष्य राखेको छ। नयाँ प्रविधिले सैन्य निर्णय छिटो बनाउन सक्ने भए पनि गलत निष्कर्षलाई समेत तीव्र गतिमा निर्णय प्रक्रियामा पुर्‍याउन सक्ने जोखिम यस घटनाले देखाएको छ।

यस विषयको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष अमेरिका र चीनबीचको सैन्य सम्बन्ध हो। दुई देशबीच व्यापार, प्रविधि, क्षेत्रीय सुरक्षा र रणनीतिक प्रभावका विषयमा प्रतिस्पर्धा रहे पनि प्रत्यक्ष सैन्य टकरावबाट उत्पन्न हुने जोखिम दुवैका लागि गम्भीर हुन्छ। विशेषगरी तेस्रो क्षेत्रमा परिचालित कुनै चिनियाँ पानीजहाजविरुद्ध अमेरिकी सैन्य कारवाही भएको अवस्थामा त्यसको कूटनीतिक तथा सुरक्षा प्रभाव सम्बन्धित क्षेत्रभन्दा बाहिर फैलिन सक्थ्यो। जहाज रोक्ने, त्यसमा सैनिक प्रवेश गराउने वा बल प्रयोग गर्ने कुनै पनि कदमलाई सम्बन्धित राष्ट्रले आफ्नो अधिकार र सुरक्षासँग जोडेर हेर्न सक्ने भएकाले यस्तो कारवाहीका लागि असाधारण स्तरको तथ्यगत विश्वसनीयता आवश्यक हुन्छ।

घटनाले कृत्रिम बुद्धिमत्ताको सैन्य प्रयोगलाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्नेभन्दा पनि त्यसको अधिकार र सीमाबारे स्पष्ट व्यवस्था आवश्यक रहेको देखाएको छ। प्रविधिले सूचनाको प्रारम्भिक वर्गीकरण, ठूलो परिमाणको अभिलेख विश्लेषण र सम्भावित जोखिम पहिचानमा सहयोग गर्न सक्छ। तर युद्ध वा शान्तिको निर्णयलाई प्रभावित गर्ने निष्कर्षमा स्वतन्त्र मानवीय परीक्षण, स्रोतको प्रमाणीकरण र जिम्मेवारीको स्पष्ट श्रृंखला अपरिहार्य हुन्छ। प्रविधिले विश्लेषकलाई सहयोग गर्न सक्छ, तर प्रमाणको स्थान लिन सक्दैन।

यो बहस अमेरिकी सैन्य प्रणालीमा मात्र सीमित छैन। अमेरिकी र चिनियाँ सुरक्षा विज्ञहरूले सैन्य क्षेत्रमा कृत्रिम बुद्धिमत्ताबाट उत्पन्न जोखिम व्यवस्थापन गर्न आणविक हतियार नियन्त्रणमा अपनाइएका सुरक्षात्मक उपायसँग मिल्दोजुल्दो व्यवस्था प्रस्ताव गरेका छन्। उनीहरूले संवेदनशील सैन्य प्रणालीमा मानवीय नियन्त्रण कायम राख्ने, आकस्मिक सङ्कट व्यवस्थापन गर्ने र दुई देशबीच प्रत्यक्ष सम्पर्कको व्यवस्था सुदृढ गर्ने विषयमा जोड दिएका छन्। यस्ता प्रस्तावले सैन्य कृत्रिम बुद्धिमत्ताको सुरक्षा अब प्राविधिक मात्र नभई अन्तर्राष्ट्रिय रणनीतिक स्थिरताको विषय बनिसकेको देखाउँछन्।

नेपालजस्ता साना तथा संवेदनशील भूराजनीतिक अवस्थिति भएका राष्ट्रका लागि पनि यस घटनाको सन्देश महत्त्वपूर्ण छ। आधुनिक सुरक्षा प्रणालीमा कृत्रिम बुद्धिमत्ताको प्रयोग बढ्दै जाँदा प्राप्त सूचनाको स्रोत, विश्वसनीयता र परीक्षण प्रक्रिया स्पष्ट हुन आवश्यक हुन्छ। विशेषगरी सीमाक्षेत्र, राष्ट्रिय सुरक्षा, विपद व्यवस्थापन र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धसँग सम्बन्धित सूचनामा प्रविधिबाट प्राप्त निष्कर्षलाई प्रमाणित तथ्यका रूपमा स्वीकार गर्नुअघि स्वतन्त्र परीक्षण गर्ने संस्थागत क्षमता विकास गर्नुपर्छ।

अमेरिकी रक्षा मन्त्रालय र अमेरिकी विशेष कारवाही कमान्ड प्रशान्त क्षेत्रले सीएनएनको प्रतिक्रियाको अनुरोधमा जवाफ नदिएको समाचारमा उल्लेख छ। त्यसैले घटनाको सम्पूर्ण आन्तरिक निर्णय प्रक्रिया, सम्बन्धित अधिकारीहरूको जिम्मेवारी र त्यसपछि अपनाइएका सुधारात्मक उपायबारे सार्वजनिक जानकारी अझै सीमित छ। यद्यपि चार स्रोतमा आधारित अनुसन्धानले संवेदनशील सैन्य सूचनामा कृत्रिम बुद्धिमत्ताको प्रयोग गर्दा आवश्यक परीक्षण प्रणाली कमजोर भए कस्तो जोखिम सिर्जना हुन सक्छ भन्ने गम्भीर प्रश्न उठाएको छ।

अन्तिम चरणको मानवीय परीक्षणले यस घटनामा सम्भावित गलत सैन्य कारवाही रोकेको देखिन्छ। तर मूल प्रश्न कारवाही किन रोकियो भन्ने मात्र होइन, गलत सूचनाका आधारमा सैन्य परिचालनको तयारी किन र कसरी त्यति अगाडि पुग्यो भन्ने पनि हो। आधुनिक युद्धमा निर्णयको गति महत्त्वपूर्ण हुन्छ, तर तथ्यको विश्वसनीयताभन्दा गति प्राथमिक बन्न थाले गलत निष्कर्षको परिणाम विनाशकारी हुन सक्छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ताको युगमा राष्ट्रिय सुरक्षाको वास्तविक चुनौती प्रविधिलाई कति छिटो प्रयोग गर्ने भन्ने मात्र होइन, त्यसले प्रस्तुत गरेको निष्कर्ष गलत हुँदा त्यसलाई समयमै पहिचान र नियन्त्रण गर्ने क्षमता कति बलियो छ भन्ने हो।