महिलाका दुवै स्तन किन बराबर हुँदैनन्? वैज्ञानिक कारण, स्वास्थ्य जोखिम र उपचार

एड्रियन मर्सर

महिलाका दुवै स्तन आकार, बनावट र उचाइमा पूर्ण रूपमा समान नहुनु सामान्य शारीरिक विशेषता हो। कसैको बायाँ स्तन ठूलो हुन्छ भने कसैको दायाँ। चिकित्सकीय भाषामा यसलाई स्तन असमानता अर्थात ब्रेस्ट एसिमेट्री भनिन्छ। अधिकांश अवस्थामा यो रोग होइन। तर पहिले लगभग समान रहेका स्तनमध्ये एउटा अचानक ठूलो वा सानो हुन थालेमा कारण पहिचान गर्नु आवश्यक हुन्छ। स्तन असमानता हर्मोनको कमी, स्तनपानमा कमजोरी वा क्यान्सरको अनिवार्य संकेत हो भन्ने धारणा वैज्ञानिक रूपमा सही छैन।

स्तन दूध उत्पादन गर्ने ग्रन्थि, दूध प्रवाह हुने नली, बोसो, संयोजी तन्तु र छालाबाट बनेको हुन्छ। यी तन्तुको मात्रा र वितरण दुवै स्तनमा समान नहुँदा आकार फरक हुन्छ। आनुवंशिकता, किशोरावस्थाको विकास, हर्मोनको प्रभाव र छातीको बनावटले पनि यसमा भूमिका खेल्छन्। किशोरावस्थामा एउटा स्तन अर्कोभन्दा छिटो विकसित हुन सक्छ। केही महिलामा पछि आकारको अन्तर घट्छ भने कतिपयमा वयस्क अवस्थासम्म कायम रहन्छ।

महिनावारीअघि हर्मोन परिवर्तनका कारण स्तन सुन्निने वा भारी हुने अवस्था आउन सक्छ। गर्भावस्था र स्तनपानका समयमा दूध उत्पादन तथा जम्मा हुने मात्रा फरक हुँदा असमानता बढ्न सक्छ। शरीरको तौल, उमेर र रजोनिवृत्तिपछि स्तनको बोसो तथा ग्रन्थियुक्त तन्तुमा आउने परिवर्तनले पनि आकार प्रभावित हुन्छ। कहिलेकाहीँ जन्मजात विकासगत अवस्था, चोटपटक, संक्रमण वा शल्यक्रियाका कारण एउटा स्तन अर्कोभन्दा निकै सानो वा ठूलो हुन सक्छ। तर एउटा स्तन सानो हुनु मात्रै हर्मोनको कमी भएको प्रमाण होइन।

स्तनपानका समयमा बच्चाले एउटा स्तनबाट बढी दूध खाने वा अर्को स्तनमा दूध बढी जम्मा हुने अवस्थाले अस्थायी असमानता ल्याउन सक्छ। स्तनपान बन्द भएपछि आकार फेरि परिवर्तन हुन सक्छ, तर दुवै स्तन पूर्ण समान हुन्छन् भन्ने निश्चित छैन। एउटा स्तन सानो देखिँदैमा त्यसबाट पर्याप्त दूध उत्पादन हुँदैन भन्ने पनि होइन। दूध उत्पादनको पर्याप्तता बच्चाको तौल वृद्धि र स्तनपानको अवस्थाका आधारमा मूल्यांकन गर्नुपर्छ।

लामो समयदेखि रहेको र परिवर्तन नभएको स्तन असमानता सामान्यतया चिन्ताको विषय हुँदैन। तर स्तनको आकार अचानक परिवर्तन हुनु, नयाँ गाँठो देखिनु, काखी सुन्निनु, छाला खुम्चिनु वा सुन्तलाको बोक्राजस्तो देखिनु, मुन्टो पहिलेभन्दा भित्र पस्नु तथा रगतयुक्त स्राव आउनु चिकित्सकीय परीक्षणका कारण हुन्। स्तनमा सिस्ट, सामान्यतया क्यान्सररहित गाँठो, संक्रमण वा अन्य तन्तुगत परिवर्तनले पनि आकार फरक बनाउन सक्छ। केही अवस्थामा स्तन क्यान्सरले यस्तो परिवर्तन ल्याउन सक्छ। यी लक्षण देखिँदैमा क्यान्सर पुष्टि हुँदैन, तर परीक्षण ढिलो गर्नु उचित हुँदैन।

निदानका लागि चिकित्सकले स्तनको आकारमा भिन्नता कहिलेदेखि छ, हालै परिवर्तन भएको छ कि छैन र अन्य लक्षण छन् कि छैनन् भन्ने जानकारी लिन्छन्। त्यसपछि स्तन तथा काखीको परीक्षण गरिन्छ। आवश्यकताअनुसार अल्ट्रासाउन्ड वा म्यामोग्राम गरिन्छ। शंकास्पद गाँठो भेटिएमा बायोप्सी आवश्यक पर्न सक्छ। सबै महिलालाई हर्मोन परीक्षण आवश्यक हुँदैन। महिनावारी अनियमित हुनु वा अन्य हर्मोनसम्बन्धी लक्षण देखिएमा चिकित्सकले त्यसको आवश्यकता मूल्यांकन गर्छन्।

प्राकृतिक र स्थिर स्तन असमानतामा सामान्यतया औषधि वा शल्यक्रिया आवश्यक पर्दैन। कपडा लगाउँदा असुविधा भए उपयुक्त ब्रा वा अतिरिक्त प्याड प्रयोग गर्न सकिन्छ। संक्रमण, सिस्ट वा गाँठोका कारण असमानता आएको हो भने उपचार सम्बन्धित रोगअनुसार गरिन्छ। आकारको अन्तर धेरै भएर शारीरिक असुविधा वा मानसिक तनाव भइरहेको अवस्थामा योग्य प्लास्टिक सर्जनसँग परामर्श गर्न सकिन्छ। सानो स्तनको आकार बढाउने, ठूलो स्तन घटाउने वा शरीरकै बोसो स्थानान्तरण गर्ने विकल्प उपलब्ध छन्। यद्यपि शल्यक्रियाबाट दाग, संक्रमण, संवेदनशीलतामा परिवर्तन र पुनःशल्यक्रियाको आवश्यकता पर्न सक्छ। पूर्ण समानताको ग्यारेन्टी पनि हुँदैन।

स्तन बराबर बनाउने दाबी गरिएका तेल, क्रिम, जडीबुटी र चक्कीको प्रभावकारिताका लागि भरपर्दो वैज्ञानिक प्रमाण छैन। मसाजले स्तनभित्रको बोसो वा ग्रन्थियुक्त तन्तुको वितरण स्थायी रूपमा परिवर्तन गर्दैन। व्यायामले छातीमुनिको मांसपेशी बलियो बनाउन सक्छ, तर एउटा स्तनलाई लक्षित रूपमा बढाएर अर्को बराबर बनाउँदैन। चिकित्सकको सल्लाहबिना हर्मोनयुक्त औषधि सेवन गर्नु पनि सुरक्षित उपाय होइन।

महिलाले आफ्ना स्तनको सामान्य आकार र बनावटबारे परिचित हुनु महत्त्वपूर्ण छ। पहिलेभन्दा नयाँ परिवर्तन देखिएमा चिकित्सकसँग परामर्श गर्नुपर्छ। उमेर, पारिवारिक इतिहास र व्यक्तिगत जोखिमअनुसार नियमित स्तन परीक्षणको आवश्यकता निर्धारण गर्न सकिन्छ। दुवै स्तन बराबर हुनु स्वस्थताको अनिवार्य मापदण्ड होइन। आफ्नो शरीरमा आएको असामान्य परिवर्तन समयमै पहिचान गर्नु नै स्तन स्वास्थ्यको महत्त्वपूर्ण आधार हो।