मुख गन्हाउने समस्या : कारण, रोकथाम र प्रभावकारी उपचार

ड्रागन मिडिया समाचार कक्ष

मुखबाट दुर्गन्ध आउनु धेरै मानिसले सामना गर्ने सामान्य स्वास्थ्य समस्या हो। चिकित्सकीय भाषामा यसलाई ह्यालिटोसिस भनिन्छ। मुखको सरसफाइमा कमी, दाँत तथा गिजाका रोग, जिब्रोमा जम्मा हुने फोहोर, मुख सुक्ने समस्या र खानपानका कारण यस्तो समस्या उत्पन्न हुन सक्छ। मुखको दुर्गन्धले शारीरिक असहजतासँगै आत्मविश्वास, व्यक्तिगत सम्बन्ध र सामाजिक व्यवहारमा समेत असर पार्न सक्छ। यद्यपि, यसको वास्तविक कारण पहिचान गर्न सके अधिकांश अवस्थामा रोकथाम र उपचार सम्भव हुन्छ।

मुख गन्हाउने प्रमुख कारण मुखभित्र रहेका जीवाणु हुन्। दाँतको बीचमा अड्किएका खानेकुराका अवशेष, जिब्रोमा जम्मा भएका मृत कोष र अन्य जैविक पदार्थलाई जीवाणुले विघटन गर्दा दुर्गन्धयुक्त सल्फरयुक्त ग्यास उत्पादन हुन्छ। विशेषगरी जिब्रोको पछिल्लो भागमा जम्मा हुने फोहोर दुर्गन्धको महत्त्वपूर्ण स्रोत बन्न सक्छ। नियमित रूपमा दाँत माझे पनि जिब्रो र दाँतको बीचको भाग सफा नगर्ने व्यक्तिमा समस्या कायम रहन सक्छ।

दाँतमा कीरा लाग्नु, गिजा सुन्निनु, गिजाबाट रगत आउनु र दाँत वरिपरिका तन्तुमा संक्रमण हुनु पनि मुख गन्हाउने प्रमुख कारण हुन्। गिजाको रोग बढ्दै जाँदा दाँत र गिजाको बीचमा फोहोर तथा जीवाणु जम्मा हुने ठाउँ बन्न सक्छ। यस्तो अवस्थामा मञ्जन वा माउथवास प्रयोग गरेर मात्र समस्या समाधान हुँदैन। दन्त चिकित्सकबाट परीक्षण गराई आवश्यक उपचार गर्नुपर्छ।

मुख सुक्नु अर्को महत्त्वपूर्ण कारण हो। र्‍यालले मुखभित्रका खानेकुराका अवशेष हटाउन, अम्लीयपन सन्तुलित राख्न र जीवाणुको अत्यधिक वृद्धि नियन्त्रण गर्न सहयोग गर्छ। शरीरमा पानीको कमी, मुख खोलेर सुत्ने बानी, नाक बन्द हुने समस्या तथा केही औषधिका कारण र्‍याल कम उत्पादन हुन सक्छ। बिहान उठ्दा मुख गन्हाउनु सामान्यतया राति र्‍यालको प्रवाह कम हुने प्रक्रियासँग सम्बन्धित हुन्छ। तर दिनभरि मुख सुक्ने र दुर्गन्ध आउने समस्या रहिरहेमा त्यसको कारण खोज्नुपर्छ।

लसुन, प्याज, मदिरा र धूमपानले पनि मुखको दुर्गन्ध बढाउन सक्छन्। सुर्तीजन्य पदार्थले मुख सुकाउने मात्र होइन, दाँत र गिजाको स्वास्थ्यमा समेत हानि पुर्‍याउँछन्। लामो समयसम्म खाना नखाने वा अत्यन्त कम कार्बोहाइड्रेटयुक्त आहार सेवन गर्ने व्यक्तिमा पनि सासको गन्ध परिवर्तन हुन सक्छ। केही अवस्थामा नाक, साइनस, टन्सिल र घाँटीका संक्रमणले दुर्गन्ध उत्पन्न गराउन सक्छन्। आमधारणाविपरीत, मुख गन्हाउने अधिकांश समस्या पेटबाट नभई मुखकै स्वास्थ्य अवस्थासँग सम्बन्धित हुन्छन्।

मुखको दुर्गन्ध रोकथामका लागि दैनिक सरसफाइ सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण उपाय हो। बिहान र राति सुत्नुअघि कम्तीमा दुई मिनेट फ्लोराइडयुक्त मञ्जनले दाँत माझ्नुपर्छ। दाँतको बीचमा अड्किएका पदार्थ हटाउन दैनिक डेन्टल फ्लस वा चिकित्सकले सिफारिस गरेको अन्तरदन्त सफाइ उपकरण प्रयोग गर्न सकिन्छ। जिब्रोको सतहलाई नरम ब्रस वा जिब्रो सफा गर्ने उपकरणले बिस्तारै सफा गर्नुपर्छ। अत्यधिक बल प्रयोग गर्दा जिब्रो र गिजामा चोट लाग्न सक्ने भएकाले सावधानी आवश्यक हुन्छ।

पर्याप्त पानी पिउनु र मुख सुक्न नदिनु पनि उपयोगी हुन्छ। आवश्यकता अनुसार चिनीरहित चुइङगम चपाउँदा र्‍याल उत्पादन बढ्न सक्छ। धूमपान त्याग्नु, मदिरा सीमित गर्नु र दुर्गन्ध बढाउने खानेकुराको सेवनपछि मुख सफा गर्नु लाभदायक हुन्छ। स्याउजस्ता चपाएर खाने फलफूलले केही समय मुख ताजा महसुस गराउन सक्छन्। तर कुनै विशेष फलफूल वा घरेलु उपायले दाँतको सरसफाइ र आवश्यक उपचारको विकल्प दिन सक्दैन।

माउथवासले अस्थायी रूपमा दुर्गन्ध कम गर्न सक्छ। यद्यपि, सुगन्धित माउथवासले समस्याको वास्तविक कारण हटाउँछ भन्ने छैन। केही औषधीय माउथवास चिकित्सकको सल्लाहमा मात्र निश्चित अवधिका लागि प्रयोग गर्नुपर्ने हुन्छ। विशेषगरी क्लोरहेक्सिडिनयुक्त माउथवास लामो समयसम्म जथाभावी प्रयोग गर्दा दाँतमा दाग लाग्ने र स्वादमा परिवर्तन आउने समस्या हुन सक्छ।

दाँतमा जमेको कडा फोहोर, गिजाको संक्रमण वा दाँतको कीराका कारण दुर्गन्ध आएको भए दन्त चिकित्सकबाट उपचार आवश्यक हुन्छ। नियमित परीक्षणले समस्या प्रारम्भिक अवस्थामै पहिचान गर्न मद्दत गर्छ। कृत्रिम दाँत, दाँत मिलाउने उपकरण वा अन्य मुखभित्र प्रयोग गरिने सामग्रीको सरसफाइमा पनि ध्यान दिनुपर्छ। यस्ता उपकरणमा जम्मा हुने फोहोर र जीवाणुले दुर्गन्ध बढाउन सक्छन्।

नियमित सरसफाइ गर्दा पनि मुख गन्हाउने समस्या लामो समयसम्म कायम रहेमा त्यसलाई सामान्य समस्या ठानेर बेवास्ता गर्नु हुँदैन। गिजाबाट रगत आउने, दाँत हल्लिने, दाँत दुख्ने, मुखमा घाउ निको नहुने, अत्यधिक मुख सुक्ने वा नाक तथा घाँटीमा लगातार समस्या देखिएमा चिकित्सकीय परीक्षण गराउनुपर्छ। दन्त परीक्षणमा कुनै कारण नभेटिएमा चिकित्सकले आवश्यकता अनुसार अन्य सम्भावित स्वास्थ्य समस्याको मूल्याङ्कन गर्न सक्छन्।

मुखको दुर्गन्ध लुकाउन सुगन्धित पदार्थ प्रयोग गर्नुभन्दा यसको वास्तविक कारण पहिचान गर्नु दीर्घकालीन समाधान हो। नियमित दन्त सरसफाइ, पर्याप्त पानी, सन्तुलित खानपान, सुर्तीजन्य पदार्थबाट टाढा रहने बानी र समयमै चिकित्सकीय परामर्शले मुखको स्वास्थ्य जोगाउन तथा दुर्गन्ध नियन्त्रण गर्न महत्त्वपूर्ण सहयोग पुर्‍याउँछ।