डिप्रेसन : उदासीभन्दा गहिरो मानसिक स्वास्थ्य समस्या, समयमै पहिचान र उपचारले जीवन बदल्न सक्छ

एड्रियन मर्सर

कहिलेकाहीँ दुःखी हुनु, निराश हुनु वा कुनै अप्रिय घटनापछि केही समय मन खिन्न हुनु मानवीय जीवनको स्वाभाविक हिस्सा हो। तर उदासी लामो समयसम्म रहिरहने, पहिले आनन्द लाग्ने काममा रुचि हराउने, ऊर्जा घट्ने र दैनिक जीवन, काम, पढाइ तथा सम्बन्धसमेत प्रभावित हुन थाल्ने अवस्था डिप्रेसन हुन सक्छ। डिप्रेसन सामान्य मनोदशाको उतारचढावभन्दा फरक मानसिक स्वास्थ्य समस्या हो। विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार विश्वमा ३० करोडभन्दा बढी मानिस डिप्रेसनबाट प्रभावित छन्।

डिप्रेसनलाई केवल दुःख, कमजोरी वा इच्छाशक्तिको अभावका रूपमा बुझ्नु गलत हुन्छ। यो सामाजिक, मनोवैज्ञानिक र जैविक पक्षको जटिल अन्तरक्रियासँग सम्बन्धित मानसिक स्वास्थ्य समस्या हो। अधिकांश दिन र लगभग हरेक दिन कम्तीमा दुई सातासम्म निरन्तर उदासी, खालीपन वा चिडचिडापन रहनु अथवा पहिले आनन्द दिने गतिविधिप्रति रुचि हराउनु यसका प्रमुख संकेत हुन्। यसको प्रभाव सोचाइ र भावनामा मात्र सीमित हुँदैन। निद्रा, भोक, शारीरिक ऊर्जा, निर्णय क्षमता, सम्बन्ध र कार्यक्षमतासमेत प्रभावित हुन सक्छन्।

लगातार उदास वा निराश महसुस हुनु, मनपर्ने काममा रुचि हराउनु, अत्यधिक थकान, ऊर्जा कम हुनु, ध्यान केन्द्रित गर्न वा निर्णय लिन कठिन हुनु, आफूलाई मूल्यहीन ठान्नु, अत्यधिक दोषी महसुस गर्नु र भविष्यप्रति आशा हराउनु डिप्रेसनका प्रमुख लक्षण हुन्। निद्रा नलाग्नु वा अत्यधिक सुत्नु, भोक र तौलमा परिवर्तन आउनु तथा मृत्यु वा आत्महत्यासम्बन्धी विचार आउनु पनि गम्भीर संकेत हुन सक्छन्। सबै व्यक्तिमा एउटै लक्षण वा समान तीव्रता देखिँदैन।

डिप्रेसनको एउटै कारण हुँदैन। आनुवंशिक संवेदनशीलता, जैविक प्रक्रिया, व्यक्तित्व तथा मनोवैज्ञानिक अवस्था, दीर्घकालीन तनाव, आर्थिक कठिनाइ, बेरोजगारी, पारिवारिक वा वैवाहिक समस्या, एक्लोपन, हिंसा वा दुर्व्यवहार, प्रियजनको मृत्यु, गम्भीर रोग तथा जीवनका कठिन घटनाले जोखिम बढाउन सक्छन्। कहिलेकाहीँ स्पष्ट बाह्य कारण नदेखिँदा पनि डिप्रेसन हुन सक्छ।

डिप्रेसन सबै उमेर र पृष्ठभूमिका व्यक्तिमा हुन सक्छ। महिलामा यसको दर पुरुषको तुलनामा बढी देखिएको छ। गर्भावस्था र बच्चा जन्माएपछिको अवधिमा पनि डिप्रेसन हुन सक्छ। किशोरकिशोरीमा उदासीसँगै चिडचिडापन, पढाइमा गिरावट, सामाजिक रूपमा अलग हुने वा जोखिमपूर्ण व्यवहार देखिन सक्छ। वृद्ध व्यक्तिमा थकान, निद्राको समस्या, शारीरिक गुनासा, स्मरणशक्ति वा एकाग्रतामा कठिनाइजस्ता लक्षण बढी देखिन सक्छन्।

डिप्रेसन र बाइपोलर समस्या एउटै होइनन्। केही व्यक्तिमा डिप्रेसनको अवधिसँगै असामान्य रूपमा अत्यधिक उत्साह वा चिडचिडापन, धेरै ऊर्जा, कम निद्रा आवश्यक पर्ने, धेरै बोल्ने, विचार तीव्र गतिमा चल्ने, असामान्य आत्मविश्वास वा आवेगपूर्ण तथा जोखिमपूर्ण निर्णय गर्ने अवस्था आउन सक्छ। यस्तो इतिहास भए चिकित्सकलाई जानकारी दिनुपर्छ, किनकि बाइपोलर समस्याको उपचार सामान्य डिप्रेसनको उपचारभन्दा फरक हुन सक्छ।

डिप्रेसन पुष्टि गर्ने एउटै रक्त परीक्षण, एक्सरे वा स्क्यान हुँदैन। चिकित्सक वा मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञले व्यक्तिका लक्षण, तिनको अवधि, दैनिक जीवनमा परेको प्रभाव, विगतको मानसिक तथा शारीरिक स्वास्थ्य, औषधी प्रयोग र पारिवारिक इतिहासको मूल्याङ्कन गर्छन्। आवश्यक परे थाइराइडलगायत डिप्रेसनजस्तै लक्षण दिन सक्ने शारीरिक अवस्थाको परीक्षण गर्न सकिन्छ। अनलाइन प्रश्नावली वा स्वमूल्याङ्कनलाई अन्तिम निदान मान्नु हुँदैन।

डिप्रेसन उपचार गर्न सकिने समस्या हो। उपचार व्यक्तिको अवस्था, लक्षणको गम्भीरता, विगतको उपचार, अन्य स्वास्थ्य समस्या र व्यक्तिगत आवश्यकताअनुसार फरक हुन्छ। मनोवैज्ञानिक उपचारमा संज्ञानात्मक व्यवहार उपचार, व्यवहार सक्रियता, अन्तरव्यक्तिगत मनोचिकित्सा र समस्या समाधान उपचार प्रभावकारी मानिन्छन्। कम गम्भीर अवस्थामा मनोवैज्ञानिक उपचार पर्याप्त हुन सक्छ भने मध्यम वा गम्भीर अवस्थामा चिकित्सकले औषधी, मनोचिकित्सा वा दुवैको संयोजन सिफारिस गर्न सक्छन्।

एन्टिडिप्रेसेन्ट औषधी चिकित्सकीय मूल्याङ्कन र निगरानीमा मात्र प्रयोग गर्नुपर्छ। यसको प्रभाव देखिन केही समय लाग्न सक्छ र केही व्यक्तिमा वाकवाकी, निद्रामा परिवर्तन, यौन कार्यमा असर वा अन्य प्रतिकूल प्रभाव देखिन सक्छन्। कुन औषधी उपयुक्त हुन्छ भन्ने निर्णय उमेर, स्वास्थ्य अवस्था, अन्य औषधी र सम्भावित प्रतिकूल प्रभाव हेरेर गरिन्छ। औषधी आफूखुसी शुरु गर्ने, मात्रा परिवर्तन गर्ने वा अचानक बन्द गर्ने गर्नु हुँदैन।

नियमित शारीरिक गतिविधि, पर्याप्त र नियमित निद्रा, सन्तुलित खाना, परिवार तथा मित्रसँग सम्पर्क र पहिले आनन्द दिने गतिविधि बिस्तारै पुनः शुरु गर्नु उपचारमा सहयोगी हुन सक्छ। मदिरा र लागूऔषधबाट टाढा रहनु महत्त्वपूर्ण छ, किनकि यिनले डिप्रेसनलाई थप बिगार्न सक्छन्। तर गम्भीर डिप्रेसन भएका व्यक्तिलाई केवल सकारात्मक सोच, योग वा व्यायाम गर्न सुझाएर चिकित्सकीय उपचारको विकल्प मान्नु उचित हुँदैन।

परिवारको भूमिका पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ। डिप्रेसन भएका व्यक्तिलाई कमजोर, अल्छी वा धेरै सोच्ने भनेर दोष दिनुले अवस्था थप कठिन बनाउन सक्छ। परिवारले आलोचना नगरी कुरा सुन्ने, उपचार लिन प्रोत्साहित गर्ने, नियमित खाना, निद्रा र उपचारमा सहयोग गर्ने तथा व्यक्तिलाई पूर्ण रूपमा एक्लिन नदिने वातावरण बनाउनुपर्छ। आत्महत्यासम्बन्धी कुरा गरे त्यसलाई ध्यान आकर्षित गर्ने प्रयास भनेर बेवास्ता गर्नु हुँदैन।

डिप्रेसनसँग जोडिएको सबैभन्दा गम्भीर जोखिम आत्महत्या हो। “बाँच्न मन छैन”, “म नभए सबैलाई सजिलो हुन्छ” वा आफूलाई हानि पुर्‍याउने कुरा गर्नु, आत्महत्याको योजना बनाउनु, त्यसका लागि साधन जुटाउनु वा असामान्य रूपमा विदाइको व्यवहार देखाउनु गम्भीर चेतावनी हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा व्यक्तिलाई एक्लै छोड्नु हुँदैन। हानि पुर्‍याउन प्रयोग हुन सक्ने साधनबाट सुरक्षित राखेर तत्काल चिकित्सक, मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञ वा उपलब्ध आपत्कालीन स्वास्थ्य सेवाको सहयोग लिनुपर्छ।

उदासी वा रुचिको कमी दुई साताभन्दा बढी कायम रह्यो, काम वा पढाइ प्रभावित भयो, निद्रा र खानामा उल्लेखनीय परिवर्तन आयो, सामाजिक जीवनबाट अलग हुन थालियो वा दैनिक जिम्मेवारी पूरा गर्न कठिन भयो भने चिकित्सक वा मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञसँग परामर्श लिनुपर्छ। आफूलाई हानि पुर्‍याउने विचार वा योजना आएको छ अथवा व्यक्तिको सुरक्षा तत्काल जोखिममा छ भने आपत्कालीन मूल्याङ्कन आवश्यक हुन्छ।

डिप्रेसन एकपटक मात्र देखिन सक्छ, तर केही व्यक्तिमा दोहोरिन पनि सक्छ। निको भएपछि निद्रा बिग्रनु, चिन्ता बढ्नु, मानिसबाट टाढिनु, काममा रुचि घट्नु वा निरन्तर नकारात्मक सोच आउनुजस्ता प्रारम्भिक चेतावनी संकेत पहिचान गर्नु उपयोगी हुन्छ। उपचार रोक्ने वा परिवर्तन गर्ने निर्णय स्वास्थ्यकर्मीसँगको परामर्शमा मात्र गर्नुपर्छ।

मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी सामाजिक कलङ्कका कारण धेरै मानिस उपचारसम्म पुग्दैनन्। डिप्रेसनलाई चरित्रको कमजोरी वा लुकाउनुपर्ने अवस्थाका रूपमा होइन, पहिचान, उपचार र सहयोग आवश्यक पर्ने स्वास्थ्य समस्याका रूपमा बुझ्नुपर्छ। समयमै सही मूल्याङ्कन, प्रमाणमा आधारित मनोचिकित्सा, आवश्यक अवस्थामा औषधी, स्वस्थ जीवनशैली तथा परिवार र समाजको सहयोगले धेरै मानिस सामान्य र सक्रिय जीवनमा फर्कन सक्छन्। मनको पीडा आँखाले नदेखिए पनि त्यसको उपचार र हेरचाह शरीरको रोगजत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।