रवि–गगनको घोचपेचले दलभित्रको लोकतन्त्रबारे उठाएको प्रश्न

नेपाली कांग्रेसको १५औँ महाधिवेशन उद्घाटनमा रवि लामिछाने र गगन थापाबीच भएको घोचपेचले सम्मेलन स्थलमा हाँसो र ताली गुञ्जायो। पुरानो चिनजान, चुनावी प्रसङ्ग र दलभित्रको असन्तुष्टिलाई उनीहरूले व्यङ्ग्यमा मिसाए। तर यी टिप्पणीको अर्थ मनोरञ्जनमा मात्र सीमित छैन। तिनले दलको प्रतिनिधित्व, नेतृत्व चयन र असहमतिप्रतिको व्यवहारबारे गम्भीर प्रश्न उठाएका छन्।

लामिछानेले कांग्रेसमा निष्ठावान् कार्यकर्ताभन्दा पैसा भएकालाई प्राथमिकता दिइएको र समानुपातिक प्रतिनिधित्वमा निकटस्थलाई अवसर बाँडिएको आरोप लगाए। यी आरोपको सत्यता तथ्य र अभिलेखका आधारमा जाँचिनुपर्छ। तर उम्मेदवार चयनमा आर्थिक प्रभाव कति छ र प्रतिनिधित्वको अवसर कुन आधारमा बाँडिन्छ भन्ने प्रश्नलाई हाँसोमा टार्न मिल्दैन। दलको विश्वसनीयता भाषणबाट होइन, छनोट प्रक्रियाको पारदर्शिताबाट मापन हुन्छ।

थापाले राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीका नेताहरू र सांसदहरू कांग्रेस पृष्ठभूमिबाट आएको भन्दै प्रत्युत्तर दिए। यसले सम्मेलन स्थलमा ताली पाए पनि अर्को दलमा आबद्ध भएका व्यक्तिलाई पुरानो दलको उपलब्धि वा स्वामित्वका रूपमा प्रस्तुत गर्नु राजनीतिक उत्तर होइन। नागरिक र नेताले आफ्नो राजनीतिक बाटो रोज्न पाउँछन्। दलको परीक्षा कसले कसलाई पहिले सिकायो भन्नेमा होइन, जनताको अपेक्षा पूरा गर्न उसले कस्तो नीति र काम प्रस्तुत गर्छ भन्नेमा हुन्छ।

लामिछानेले असन्तुष्ट नेताहरूलाई मनाउनुभन्दा छाड्नु राम्रो हुने सुझाव दिए। तर दलको एकता असहमतिलाई दबाएर होइन, त्यसलाई लोकतान्त्रिक ढङ्गले सम्बोधन गरेर बलियो हुन्छ। नेतृत्वले आलोचनालाई मात्र अवरोध ठाने दल बन्द घेरामा पर्छ। अर्कोतर्फ, असन्तुष्टिको नाममा निर्णय प्रक्रिया रोक्ने वा विशेषाधिकार खोज्ने प्रवृत्तिले पनि संगठन कमजोर बनाउँछ। समाधान स्पष्ट नियम, खुला बहस र सबैलाई लागू हुने निर्णय प्रक्रियामा छ।

राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीले २०७९ को निर्वाचनमा काठमाडौं क्षेत्र नम्बर ४ मा उम्मेदवार नउठाएको निर्णयलाई लामिछानेले थापालाई गरेको पहिलो ‘गुन’का रूपमा कतिपयले व्याख्या गरेका छन्। तर उम्मेदवार नउठाउनु राजनीतिक रणनीति हुन सक्छ; त्यसलाई व्यक्तिगत उपकारका रूपमा स्थापित गर्नु मतदाताको निर्णय र प्रतिस्पर्धाको वास्तविकतालाई सरल बनाउनु हो। लोकतन्त्रमा मत कुनै नेताको निजी उपहार होइन।

दुवै नेताबीचको हँसिलो संवादले पुरानो तिक्तता घटाउने अवसर दिएको हुन सक्छ। तर व्यक्तिगत निकटता वा मञ्चीय सद्भावले राजनीतिक जवाफदेहिता प्रतिस्थापन गर्न सक्दैन। कांग्रेस महाधिवेशनले कार्यकर्ता र जनताका प्रश्नको उत्तर विधान, नीति र व्यवहारबाट दिनुपर्छ। प्रतिद्वन्द्वीलाई हँसाएर जित्नु क्षणिक सफलता हो; दललाई पारदर्शी, समावेशी र उत्तरदायी बनाउनु दीर्घकालीन परीक्षा हो। अब प्रश्न यही हो—रवि र गगनका शब्दले ताली पाए कि उनीहरूको राजनीतिक संस्कार र संस्थागत सुधारले जनविश्वास जित्यो?