भारतको उदय, नेपालको सम्मान: सम्बन्धको नयाँ आधार

कुनै पनि नेपाली भारतको कुभलो चाहँदैन। भारत समृद्ध, स्थिर र शक्तिशाली बनोस्—यसमा नेपालको स्वाभाविक सद्भाव छ। तर भारतको प्रगतिको कामना गर्नु र आफ्नै राष्ट्रिय हितमा सम्झौता गर्नु एउटै कुरा होइन। नेपालले चाहेको सरल छ: भारतसँग मित्रवत सम्बन्ध राख्दै सार्वभौम, सुरक्षित र विकसित राष्ट्रका रूपमा सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउनुपर्छ।

नेपालका प्रधानमन्त्री वालेन्द्र शाहले नोभेम्बर २२ देखि भारतको तीनदिने औपचारिक भ्रमण गर्ने समाचार सार्वजनिक भएको छ। यो भ्रमण सम्बन्धका स्थापित विषय दोहोर्‍याउने औपचारिकता मात्र बन्नु हुँदैन; आपसी हितका प्रश्नमा ठोस प्रगति खोज्ने अवसर बन्नुपर्छ।

नेपाल र भारतबीचको सम्बन्ध भूगोल, इतिहास, संस्कृति, व्यापार र जनस्तरको आवागमनले गहिरोसँग जोडिएको छ। यही निकटताले अवसर सिर्जना गर्छ, तर असमान शक्ति र क्षमताका कारण संवेदनशीलता पनि बढाउँछ। ठूलो देशले सानो छिमेकीको चासोलाई सहजै गौण ठान्न सक्छ; सानो देशले पनि प्रत्येक असहमतिलाई वैरभावका रूपमा बुझ्ने जोखिम हुन्छ। परिपक्व कूटनीति यी दुवै प्रवृत्तिबाट टाढा रहन्छ। मित्रता भनेको मतभेद नहुनु होइन; मतभेदलाई सम्मान, संवाद र न्यायसंगत प्रक्रियाबाट समाधान गर्नु हो।

भारतले महाशक्ति बन्ने आकाङ्क्षा राख्नु नेपालको चिन्ताको विषय होइन। नेपालको चासो भारतको आकार वा सामर्थ्यमा होइन, त्यस सामर्थ्य छिमेकीसँगको व्यवहारमा कसरी प्रयोग हुन्छ भन्नेमा हो। शक्तिको सच्चा प्रतिष्ठा छिमेकीलाई दबाबमा राखेर होइन, उनीहरूको सुरक्षा र सम्मानप्रति संवेदनशील भएर स्थापित हुन्छ। भारतले नेपालको सार्वभौमसत्ता, स्वतन्त्रता र प्रादेशिक अखण्डतालाई व्यवहारमै सम्मान गर्ने हो भने उसको उदय नेपालका लागि त्रास होइन, क्षेत्रीय सहकार्यको सम्भावना बन्न सक्छ।

त्यसैले प्रधानमन्त्री शाहको भ्रमणको मूल ध्येय राष्ट्रिय स्वार्थ स्पष्ट पार्दै भारतसँग राम्रो सम्बन्ध बलियो बनाउनु हुनुपर्छ। राम्रो सम्बन्धको अर्थ मौन सहमति वा एकपक्षीय सुविधा होइन। यसको आधार खुला संवाद, पूर्वानुमानयोग्य व्यवहार, पारस्परिक सम्मान र दुवै देशले लाभ पाउने सहकार्य हो। नेपालले आफ्ना प्राथमिकता स्पष्ट र संयमित भाषामा राख्नुपर्छ; भारतले पनि ती चासोलाई साना छिमेकीको क्षणिक असन्तुष्टि ठानेर पन्छाउनु हुँदैन।

सीमा व्यवस्थापन र बाँकी सीमा सम्बन्धी प्रश्न, व्यापार तथा पारवहन, ऊर्जा, जलस्रोत र विपद व्यवस्थापन जस्ता विषयमा नियमित र परिणाममुखी संवाद आवश्यक छ। नेपाललाई कुनै निर्णय वा व्यवहारबाट मर्का परेको छ भने त्यसको समाधान मैत्रीपूर्ण र समयबद्ध ढङ्गले खोजिनुपर्छ। यस्ता समस्या नकार्नु वा अनिश्चितकालसम्म थाती राख्नुले अविश्वास बढाउँछ; समाधान खोज्नुले मित्रता बलियो बनाउँछ। नेपालले पनि आफ्ना सरोकार प्रमाण, स्पष्ट नीति र कूटनीतिक निरन्तरताका साथ प्रस्तुत गर्नुपर्छ।

राष्ट्रिय सुरक्षा यस सम्बन्धको अर्को आधार हो। नेपालको सुरक्षा चासो भारतविरुद्धको नीति होइन; आफ्नो भूभाग, सीमा, नागरिक र निर्णय गर्ने स्वतन्त्रताको रक्षा गर्ने सार्वभौम अधिकार हो। सुरक्षा सहकार्य पारस्परिक जानकारी, विश्वास र सहमतिमा आधारित हुनुपर्छ। एकअर्काको सुरक्षा संवेदनशीलतालाई बुझ्ने सम्बन्धले दुवै देशलाई लाभ दिन्छ; दबाब वा शङ्कामा टिकेको सम्बन्धले असुरक्षा बढाउँछ।

भ्रमण सफल भयो कि भएन भन्ने मापन संयुक्त वक्तव्यका शब्दले मात्र हुँदैन। सहमति भएका विषयमा समयसीमा, जिम्मेवार निकाय र अनुगमनको व्यवस्था बन्यो कि बनेन; व्यापार र पारवहनका समस्या घटे कि घटेनन्; ऊर्जा तथा विकासका परियोजना निष्पक्ष ढङ्गले अघि बढे कि बढेनन्—यिनले वास्तविक परिणाम देखाउँछन्। नेपालले आफ्ना तयारी, संस्थागत समन्वय र कूटनीतिक निरन्तरता पनि बलियो बनाउनुपर्छ। राष्ट्रिय हितको प्रभावकारी रक्षा स्पष्ट नीति र सक्षम संस्थाबाट हुन्छ।

नेपाल–भारत सम्बन्धलाई कसैले शून्ययोगको प्रतिस्पर्धा बनाउनु आवश्यक छैन। भारतको प्रगति र नेपालको स्वाधीनता परस्पर विरोधी लक्ष्य होइनन्। भारत बलियो हुँदै जाँदा नेपाल सुरक्षित, सम्मानित र समृद्ध छिमेकीका रूपमा अघि बढ्न सक्छ—यदि सम्बन्धमा समान सार्वभौमसत्ता, विश्वास र न्यायलाई व्यवहारमा उतारियो भने।

नेपालले भारतको कुभलो चाहँदैन; नेपालले आफ्नो भलो र सम्मान चाहन्छ। यही भाव प्रधानमन्त्रीको भ्रमणमा स्पष्ट सुनिनुपर्छ: मित्रता गहिरो होस्, सहकार्य विस्तार होस्, र नेपाललाई आफ्नो बाटो आफैँ रोज्ने सार्वभौम राष्ट्रका रूपमा स्वीकार गरियोस्।