माओवादीको अन्तर्विरोध र नेपाली राजनीतिको सङ्क्रमणको प्रतिबिम्ब

# पासाङ ल्हामु

नेपाली राजनीतिको गतिशील परिदृश्यमा माओवादीका संयोजक पुष्पकमल दाहाल र सचिवालय सदस्य तथा उपमहासचिव जनार्दन शर्माबीच भएको ‘बिदाइ भेटवार्ता’ केवल दुई व्यक्तिबीचको सम्बन्ध विच्छेद होइन, यो घटना एक युगको अन्त्य, एक विचारधाराको अवसान, र नेपाली राजनीतिमा चलिरहेको शक्ति सङ्घर्षको स्पष्ट प्रमाण हो। यो घटनालाई सम्पूर्ण रूपमा बुझ्नका लागि हामीले नेपालको आन्तरिक राजनीति, क्षेत्रीय शक्तिहरूको भूमिका, र अन्तर्राष्ट्रिय भू-राजनीतिक प्रभावलाई एउटै सूत्रमा बाँध्नु आवश्यक छ।

शर्मा र दाहालबीचको यो फाटो एकाएक उत्पन्न भएको होइन। यो माओवादी पार्टीभित्र रहेको दीर्घकालीन सत्ता संरचना, नेतृत्व हस्तान्तरणको माग, र विचारधाराको संकटको चरम परिणति हो।

पुष्पकमल दाहालले २०४५ सालदेखि नै पार्टीको नेतृत्व गर्दै आएका छन्। दस वर्षे सशस्त्र युद्धको ‘सुप्रिम कमान्डर’ देखि शान्ति प्रक्रियाका ‘मुख्य सञ्चालक’ सम्म, दाहालले पार्टीभित्र एउटा अटल र अचल नेतृत्वको संरचना निर्माण गरेका छन्। यसको विरोधमा यानप्रसाद गौतम, मोहन वैद्य, बाबुराम भट्टराई र अब जनार्दन शर्माले आवाज उठाएका छन्। यी सबै घटनाहरूले पार्टीभित्र लोकतान्त्रिक संस्कृतिको अभाव र नेतृत्वविरुद्धको कुनै पनि आवाजलाई दमन गर्ने प्रवृत्तिलाई इंगित गर्छ।

शर्माले राखेको ‘वैचारिक नीति स्पष्ट हुनुपर्ने’ माग महत्त्वपूर्ण छ। मोहन वैद्यले जनविद्रोहको नीति छाडेकोमा आपत्ति जनाएका थिए भने शर्माले हालका गठबन्धन र एकताको नीतिलाई मूल माओवादी सिद्धान्तबाट विचलन मान्छन्। तर दाहालले शान्तिपूर्ण संवैधानिक राजनीतिमा रमाउँदै देशको मुख्यधाराको राजनीतिमा आफूलाई स्थापित गरेका छन्। यसले माओवादी आन्दोलनको मूल विचारधारा (जनयुद्ध) र वर्तमानको व्यावहारिक राजनीतिबीचको अन्तरविरोधलाई देखाउँछ। दाहालको ‘व्यावहारिकतावाद’ ले पार्टीलाई सत्तामा पुर्याएको छ, तर यसले पार्टीको विचारधारात्मक आत्मालाई समाप्त पारिरहेको छ।

शर्माको ‘तपाईंले माओवादीलाई माधव नेपालको पार्टीसँग मिलाउनुभयो’ भन्ने टिप्पणीले नेपाली वामपन्थी राजनीतिको केन्द्रीय द्वन्द्वलाई छोएको छ। साना कम्युनिस्ट पार्टीहरूसँग एकताको सिद्धान्तमा आधारित ‘बृहत कम्युनिस्ट एकता’ (शर्माको लक्ष्य) र ठूला केन्द्रीय दलहरूसँग गर्ने व्यावहारिक गठबन्धन (दाहालको रणनीति) बीचको टकराव हो। दाहालले सत्ताको लागि दलहरूसँग गठबन्धन गर्नु राम्रो मान्छन् भने शर्मा जस्ता नेताहरूले यसलाई विचारधाराको विश्वासघात मान्छन्।

नेपाली राजनीति क्षेत्रीय शक्तिहरूको प्रभावबाट अलग रहेको छैन। दाहालले शर्मामाथि लगाएको ‘विदेशी शक्तिले जनार्दनलाई उचालेको’ आरोपले यस जटिल अन्तरसम्बन्धलाई संकेत गर्छ।

चीनले नेपालमा स्थिर, एकनिष्ठ र नियन्त्रणमा रहने सरकारलाई प्राथमिकता दिन्छ। दाहाल, आफ्नो लामो अनुभव र पार्टीभित्रको दृढ नियन्त्रणका कारण, चीनका लागि विश्वसनीय साझेदार हुन्। उनको गठबन्धन राजनीतिले चीनलाई नेपालमा आफ्नो प्रभाव कायम राख्न मद्दत गर्छ। दाहालले एमालेसँग गरेको एकता र हाल माधव नेपालको पार्टीसँग गरेको नजिकको सम्बन्धले चीन-समर्थित वाम गठबन्धनलाई बलियो बनाउँछ।

भारतले नेपालमा अति-चीनपन्थी शक्तिहरू उदाउनु र अति-कट्टरवादी तत्वहरूले स्थिरतालाई जोखिममा पार्न सक्ने डरत्रास गर्छ भने अमेरिका नेपालमा कम्युनिस्ट पार्टी तथा समूहलाई हेर्न चाहँदैन। शर्मा जस्ता नेता, जसले ‘बृहत् कम्युनिस्ट एकता’ को कुरा गर्छन्, उनीहरू भारतका लागि अनपेक्षित र अनियन्त्रित तत्व हुन सक्छन् भने अमेरिकाका लागि उपयोगी पात्र। तथापि, भारत र अमेरिकाले दाहालको सत्तावादी शैलीलाई पनि सहज रूपमा हेर्दैनन्। यसैले, यस विवादलाई भारत-चीनबीचको नेपालमा प्रभावको लडाइँको एक अध्यायको रूपमा पनि हेर्न सकिन्छ, जहाँ दुवै देशले आफ्नो-आफ्नो हित रक्षा गर्नका लागि विभिन्न नेताहरूलाई प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा समर्थन गर्छन।

शर्मा-दाहालको सम्बन्ध विच्छेदलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा हेर्दा यो सशस्त्र दलहरूको लोकतान्त्रिक राजनीतिमा संक्रमण गर्दा आउने जटिलताको एउटा उदाहरण हो।

संयुक्त राष्ट्र संघको मध्यस्थतामा भएको नेपालको शान्ति प्रक्रिया युद्धविराम र संविधान निर्माणमा सफल भए पनि, माओवादीलाई एक पूर्ण रूपमा लोकतान्त्रिक, समावेशी र पारदर्शी राजनीतिक दलमा रूपान्तरण गर्ने काम अधुरो रह्यो। पार्टीभित्र लोकतन्त्र, पारदर्शिता र जवाफदेहिताको अभाव नै आजको संकटको मूल कारण हो। अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले संक्रमणकालीन न्याय र पुनर्स्थापनामा मात्र ध्यान दियो, राजनीतिक दलहरूको आन्तरिक सुधारलाई भने उपेक्षा गर्यो।

नेपाल एसियाको दुई महाशक्तिहरू बीचको प्रतिस्पर्धाको केन्द्रबिन्दुमा रहेको छ। अमेरिका र पश्चिमी देशहरूले पनि नेपालमा चीनको बढ्दो प्रभावलाई रोक्न र लोकतन्त्र र मानवअधिकारको एजेण्डालाई प्रवर्द्धन गर्न चासो राख्छन्। दाहालले आफूलाई विश्वव्यापी र क्षेत्रीय शक्तिहरूबीच सन्तुलन कायम गर्न सक्ने नेताको रूपमा प्रस्तुत गरेका छन् भने शर्मा जस्ता नेताहरूले देशभित्र र बाहिर यस्तो सन्तुलनलाई अस्थिर बनाउने प्रवृत्ति राख्छन्।

जनार्दन शर्माले भनेका छन्, “बृहत एकतापछि कुनै घुम्तीमा हामी भेटौंला।” यो केवल भावनात्मक उक्ति होइन, नेपाली राजनीतिको अनिश्चितताको प्रतीक हो। नेपालको राजनीतिमा ‘घुम्ती’ सधैं सम्भव हुन्छ। बाबुराम भट्टराई र दाहालको सम्बन्धको उतार-चढ़ावले यसको प्रमाण दिएको छ।

तर, हालको घटनाले के स्पष्ट गर्छ भने, माओवादी पार्टी आफ्नो मूल सिद्धान्त र वर्तमानको व्यावहारिकताबीचको द्वन्द्वले गर्दा गहिरो संकटमा छ। दाहालले पार्टीलाई सत्ताको मुख्यधारामा लगे पनि, उनले आफ्नो पार्टीभित्र लोकतन्त्र कायम गर्न सकेनन्। शर्माको बिदाइले पार्टीभित्रको विचारधाराको शून्यतालाई र जनताको बीचमा रहेको विश्वासको संकटलाई पनि जनाउँछ।

अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा, यो घटना संकेत गर्छ कि नेपालको आन्तरिक राजनीतिमा क्षेत्रीय शक्तिहरूको हस्तक्षेप र प्रभाव जारी रहन्छ। दाहालको अगाडिको चुनौती भनेको आफ्नो पार्टीभित्रको असंतुष्ट आवाजहरूलाई समेट्नु, आफ्ना क्षेत्रीय छिमेकीहरूसँग सन्तुलित सम्बन्ध कायम राख्नु, र देशलाई आर्थिक विकासतर्फ लैजानु हो। यदि उनले यो गर्न सकेनन् भने, शर्माको ‘बिदाइ’ माओवादी पार्टीको भविष्यमा हुने विघटनको एउटा पूर्वसूचना मात्र हुनेछ। यो केवल दुई नेताको बिछोड होइन, नेपाली राजनीतिको सङ्क्रमणकालीन यात्राको एक महत्त्वपूर्ण अध्याय हो।