नेकपा एमालेको आन्तरिक राजनीतिमा सुरेन्द्र पाण्डेको पराजयः संकेत र प्रभाव

# पासाङ ल्हामु

नेकपा (एमाले) को एघारौँ महाधिवेशनले पार्टीको नयाँ नेतृत्व चयनसँगै आन्तरिक शक्ति सन्तुलनको स्पष्ट चित्र प्रस्तुत गरेको छ। यसै सन्दर्भमा महासचिव पदमा पराजित भएका सुरेन्द्र पाण्डे केन्द्रीय सदस्यमा समेत पराजित हुनु केवल व्यक्तिगत हार मात्र नभई एमालेभित्र विकसित हुँदै गएको राजनीतिक धार, नेतृत्व संरचना र शक्ति सम्बन्धको गहिरो संकेतका रूपमा हेर्न सकिन्छ।

सुरेन्द्र पाण्डे लामो समयदेखि एमाले राजनीतिमा सक्रिय, विचारशील र संगठनात्मक क्षमताका लागि चिनिएका नेता हुन्। उनी यसअघि अर्थमन्त्रीजस्ता जिम्मेवारी सम्हालिसकेका तथा पार्टीभित्र नीति निर्माण र बौद्धिक बहसमा प्रभाव राख्ने नेताको रूपमा परिचित थिए। तर यति लामो राजनीतिक योगदान हुँदाहुँदै पनि महासचिव मात्र होइन, केन्द्रीय सदस्यमा समेत निर्वाचित हुन नसक्नुले एमालेको वर्तमान राजनीतिक प्रवृत्तिमा गम्भीर प्रश्न उठाएको छ।

महासचिव पदमा पाण्डे शंकर पोखरेलसँग पराजित भए। शंकर पोखरेल अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीका विश्वासपात्र मानिन्छन् र पछिल्लो समय ओली नेतृत्वको लाइनलाई संगठनात्मक रूपमा कार्यान्वयन गर्ने प्रमुख पात्रका रूपमा स्थापित छन्। महासचिवजस्तो शक्तिशाली पदमा ओलीनिकट नेता विजयी हुनु स्वयंमा आश्चर्यजनक होइन। तर पराजयपछि पनि पाण्डे केन्द्रीय कमिटीमा अटाउन नसक्नुले उनको राजनीतिक आधार पार्टीभित्र कति कमजोर भइसकेको छ भन्ने कुरा उजागर गर्छ।

यस पराजयलाई दुई तहमा विश्लेषण गर्न सकिन्छ। पहिलो, पार्टीभित्रको आन्तरिक लोकतन्त्र र गुटगत राजनीतिका आधारमा। एमालेमा पछिल्ला वर्षहरूमा अध्यक्ष केन्द्रित शक्ति संरचना बलियो हुँदै गएको आरोप लाग्दै आएको छ। ओलीको नेतृत्वमा पार्टी एकताबद्ध देखिए पनि भिन्न मत, आलोचनात्मक धारणा र वैचारिक बहस गर्ने नेताहरू क्रमशः किनारामा पर्दै गएको यथार्थ छ। सुरेन्द्र पाण्डे त्यस्ता नेतामध्ये पर्छन्, जसले नेतृत्वको शैली, निर्णय प्रक्रियामा प्रश्न उठाउँदै आएका थिए। त्यसैले उनको पराजयलाई आलोचनात्मक धारको कमजोर उपस्थिति र अध्यक्ष–केन्द्रित राजनीतिका रूपमा व्याख्या गर्न सकिन्छ।

दोस्रो तहमा, संगठनात्मक राजनीतिमा जनाधार र प्रतिनिधि व्यवस्थापनको प्रश्न आउँछ। महाधिवेशन प्रतिनिधिहरूलाई प्रभाव पार्ने क्षमता, सांगठनिक सञ्जाल र प्रत्यक्ष सम्पर्क आजको पार्टी राजनीतिमा निर्णायक बन्न पुगेको छ। वैचारिक गहिराइ र विगतको योगदान मात्र पर्याप्त नहुने अवस्थामा पाण्डे जस्ता नेता कमजोर परेका देखिन्छन्। यसले एमालेभित्र बौद्धिक राजनीतिभन्दा व्यवस्थापकीय र शक्ति–आधारित राजनीतिले प्राथमिकता पाएको संकेत गर्छ।

सुरेन्द्र पाण्डेको पराजयले एमालेभित्र भावी नेतृत्व विकासको दिशाबारे पनि प्रश्न उठाउँछ। यदि लामो अनुभव, नीतिगत ज्ञान र सन्तुलित दृष्टिकोण भएका नेता नै केन्द्रबाट बाहिरिने अवस्था आयो भने पार्टीको निर्णय प्रक्रिया झन् संकुचित र एकपक्षीय बन्ने जोखिम रहन्छ। यसले पार्टीलाई अल्पकालीन रूपमा अनुशासित र संगठित देखाए पनि दीर्घकालमा वैचारिक जडता र आन्तरिक असन्तोष बढ्न सक्छ।

अर्कोतर्फ, पाण्डेको हारलाई समयको मागअनुसार नेतृत्व परिवर्तनको संकेतका रूपमा पनि हेर्न सकिन्छ। एमालेको ठूलो हिस्सा अब निर्णायक, आक्रामक र स्पष्ट नेतृत्व चाहन्छ भन्ने तर्क पनि उठ्न सक्छ। ओली नेतृत्वले निर्वाचन, सरकार सञ्चालन र पार्टी एकतामा आफूलाई सक्षम सावित गरेको दाबी समर्थकहरूले गर्दै आएका छन्। यस्तो अवस्थामा पाण्डेजस्ता सन्तुलनवादी र बहसप्रमुख नेताभन्दा शक्ति सन्तुलन स्पष्ट भएका नेताहरूलाई प्राथमिकता दिइनु स्वाभाविक ठानिन सक्छ।

जे भए पनि, यो पराजय व्यक्तिगत हारभन्दा ठूलो राजनीतिक सन्देश बोकेको छ। यसले एमालेभित्र वैचारिक बहसको स्थान, आलोचनात्मक चेतको भविष्य र नेतृत्वको विविधताको प्रश्नलाई अगाडि ल्याएको छ। सुरेन्द्र पाण्डे केन्द्रीय कमिटीबाहिर रहनु केवल उनको राजनीतिक यात्राको मोड मात्र होइन, एमालेको आगामी राजनीतिक चरित्र कस्तो बन्दैछ भन्ने संकेत पनि हो।

अब हेर्न बाँकी छ, पाण्डे जस्ता नेता यस पराजयपछि पार्टीभित्र नयाँ भूमिका खोज्छन् कि राजनीतिक रूपमा निष्क्रिय बन्छन्। साथै, ओली नेतृत्वले फरक मत र अनुभव बोकेका नेताहरूलाई समेटेर लैजान्छ कि पूर्ण रूपमा आफ्नै धार बलियो बनाउने बाटो रोज्छ, यही निर्णयले एमालेको भविष्य दिशा निर्धारण गर्नेछ।