एमालेमा महिला नेतृत्वको उदयः मत परिणामले बोलेको मौन सन्देश
# मुना चन्द
नेकपा एमालेको हालै सम्पन्न महाधिवेशन केवल नेतृत्व चयनको प्रक्रिया मात्र रहेन, यसले पार्टीभित्रको राजनीतिक मनोविज्ञान, सामाजिक रूपान्तरण र मतदाताको बदलिँदो चेतनाबारे गहिरो संकेत पनि दियो। विशेषगरी केन्द्रीय समितिको मत परिणामले एउटा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण यथार्थ उजागर गर्यो, सर्बाधिक मत प्राप्त गर्ने शीर्ष पाँचै जना नेतृ महिला हुनु। प्रतिक्षा तिवारी, ज्वालाकुमारी साह, भगवती चौधरी, निरू दर्लामी र प्रभा बरालले पाएको मत केवल व्यक्तिगत लोकप्रियताको सूचक होइन, यो एमालेको आन्तरिक राजनीति र नेपाली समाजको चेतनामा आएको संरचनात्मक परिवर्तनको प्रतिविम्ब हो।
सामान्यतया पार्टी राजनीतिमा महिला सहभागिता कोटाको विषयका रूपमा बुझिँदै आएको छ। तर यस महाधिवेशनको मत परिणामले त्यो धारणा तोडिदिएको छ। यी पाँचै महिला नेतृ कुनै आरक्षणको सहारामा होइन, खुला प्रतिस्पर्धाबाट उच्च मत सहित निर्वाचित भएका हुन्। प्रतिक्षा तिवारीले २१२० मत पाउनु संयोग होइन; यो उनको संगठनात्मक सक्रियता, स्पष्ट राजनीतिक बोली र कार्यकर्ता माँझको विश्वसनीयताले निर्माण गरेको आधार हो। त्यस्तै, ज्वालाकुमारी साह र भगवती चौधरीले समान मत (२०४४) प्राप्त गर्नु महिला नेतृत्वप्रति भूगोल, जातीयता र वर्गीय सीमाभन्दा माथि उठेको स्वीकारोक्ति हो।
यस परिणामले पहिलो प्रश्न उठाउँछ, किन महिला नेतृहरू यति लोकप्रिय बने? यसको उत्तर पार्टीभित्रको दीर्घकालीन थकान र पुरुष प्रधान नेतृत्वप्रतिको असन्तुष्टिमा खोज्नुपर्छ। एमाले लामो समयदेखि उही अनुहार, उही शैली र उही शक्ति संरचनाभित्र घुमिरहेको छ। निर्णय प्रक्रियामा केन्द्रिकरण, आन्तरिक लोकतन्त्रको क्षय र नेतृत्वमा जवाफदेहिताको अभावले कार्यकर्ता माँझ वैकल्पिक अनुहारको खोजी तीव्र भएको छ। यही खाली ठाउँमा महिला नेतृहरू ‘नयाँ सम्भावना’ का रूपमा उदाएका छन्।
दोस्रो महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको महिला नेतृहरूको राजनीतिक प्रस्तुति हो। यी नेतृहरू केवल लैंगिक प्रतिनिधित्वको प्रतीक होइनन्; उनीहरू संगठनात्मक रूपमा सक्रिय, मुद्दामा स्पष्ट र कार्यकर्तासँग प्रत्यक्ष सम्पर्कमा रहने नेतृका रूपमा चिनिन्छन्। निरू दर्लामी र प्रभा बरालले पाएको मत त्यसको उदाहरण हो। उनीहरू पार्टी संरचनाको तल्लो तहदेखि माथिसम्म सक्रिय रहँदै आएका छन्, जसले उनीहरूलाई ‘नेतृत्व’ भन्दा पनि ‘सहकर्मी’ का रूपमा स्थापित गरेको छ।
तेस्रो, यो परिणामले एमालेको सामाजिक आधारमा आएको परिवर्तनलाई पनि संकेत गर्छ। महिला, युवा र सीमान्तकृत समुदायको राजनीतिक चेतना अब केवल नारा र दस्तावेजमा सीमित छैन। मतमार्फत उनीहरूले स्पष्ट सन्देश दिएका छन्, नेतृत्व क्षमता लिंगबाट होइन, व्यवहार र विश्वसनीयताबाट तय हुन्छ। यस अर्थमा, यो महाधिवेशन एमालेभित्रको मौन सांस्कृतिक क्रान्तिको संकेत हो।
तर यहाँ एउटा सावधानीपूर्ण प्रश्न पनि उठ्छ, के यो लोकप्रियता वास्तविक सत्ता रूपान्तरणमा बदलिन्छ? एमालेको इतिहास हेर्दा, महिलाहरू लोकप्रिय त हुन्छन्, तर निर्णायक शक्ति संरचनाबाट बाहिर राखिने प्रवृत्ति पनि बलियो छ। केन्द्रीय समितिमा उच्च मत ल्याउनु एउटा उपलब्धि हो, तर पोलिटब्युरो, सचिवालय र नीति निर्माण तहमा उनीहरूको प्रभाव कति हुन्छ भन्ने प्रश्न अझै खुला छ। यदि यो लोकप्रियतालाई केवल ‘मतको शोकेस’ मा सीमित गरियो भने, पार्टीले ऐतिहासिक अवसर गुमाउनेछ।
अर्कोतर्फ, यस परिणामले पार्टी नेतृत्वमाथि दबाब पनि सिर्जना गरेको छ। कार्यकर्ताले स्पष्ट संकेत दिएका छन्, उनीहरू फरक नेतृत्व शैली चाहन्छन्। पारदर्शिता, संवाद, संगठनप्रतिको निष्ठा र जरा–स्तरको सक्रियता अब राजनीतिक पूँजी बनेको छ। यदि पार्टी नेतृत्वले यो सन्देशलाई गम्भीरतापूर्वक लिएन भने, भविष्यमा असन्तोष अझ गहिरिनेछ।
यो परिवर्तनलाई केवल ‘महिला लोकप्रिय भए’ भनेर सतही रूपमा बुझ्नु गल्ती हुनेछ। यो वास्तवमा एमालेभित्रको शक्ति पुनर्सन्तुलनको सुरुवात हो। महिला नेतृहरूको लोकप्रियता पुरुष नेताहरूको असफलताको प्रत्यक्ष परिणाम पनि हो। नेतृत्वको घमण्ड, जनताबाट दूरी र संगठनप्रतिको उपेक्षाले बनाएको रिक्तता महिला नेतृहरूले भरिरहेका छन्।
अन्ततः, यो महाधिवेशनले एमालेलाई ऐनामा हेर्ने अवसर दिएको छ। प्रश्न अब महिला नेतृ लोकप्रिय छन् कि छैनन् भन्ने होइन, प्रश्न हो के एमाले उनीहरूको लोकप्रियतालाई संरचनागत शक्ति र नीतिगत भूमिकामा रूपान्तरण गर्न तयार छ? यदि तयार भयो भने, यो केवल पार्टीभित्रको परिवर्तन होइन, नेपाली राजनीतिक संस्कृतिमै सकारात्मक मोड हुन सक्छ। यदि भएन भने, यो परिणाम इतिहासमा एउटा सम्भावनाको रूपमा मात्र सीमित रहनेछ।
महाधिवेशनको मत परिणामले एक कुरा भने स्पष्ट रूपमा बोलेको छ, एमालेका कार्यकर्ता परिवर्तन चाहन्छन्, र त्यो परिवर्तनको अनुहार यसपटक महिलाहरू बनेका छन्। अब बल पार्टी नेतृत्वको कोर्टमा छ।
