चुनावको अनिश्चितता र बाह्य शक्तिको चलखेलबीच प्रचण्डको दिल्ली भ्रमण किन अर्थपूर्ण छ?

काठमाडौँ । नेपाली कम्युनिस्ट पार्टीका संयोजक पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ राजनीतिक परामर्शका लागि आज भारतको राजधानी दिल्ली प्रस्थान गरेका छन्। दिल्ली प्रस्थान गर्नुअघि उनले नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एमाले) का अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीसँग झण्डै आधा घण्टा लामो भेटवार्ता गरेका थिए। यसअघि, हिजो राति उनले नेपाली कांग्रेसका सभापति शेरबहादुर देउवासँग पनि भेटघाट गरेका थिए। हिजो दिउँसो उनलेे प्रधानमन्त्री सुशीला कार्कीलाई भेटेर कुराकानी गरेको फेसबुक मार्फत सार्वजनिक गरेका थिए।

नेपालभित्र चुनावको मिति नजिकिँदै गर्दा चुनाव हुने वा नहुने विषयमा गम्भीर आशंका उत्पन्न भइरहेको, साथै गाउँ–गाउँ तहमा पुराना दलप्रति असन्तोष बढ्दै नयाँ राजनीतिक शक्तितर्फ जनमत सर्न थालेको अवस्थामा प्रचण्डको दिल्ली भ्रमणलाई केवल सामान्य कूटनीतिक यात्राका रूपमा लिन सकिँदैन। यसलाई आन्तरिक शक्ति सन्तुलन, क्षेत्रीय भू–राजनीति र अन्तर्राष्ट्रिय सरोकारसँग जोडेर अर्थपूर्ण रूपमा हेरिएको छ।

नेपालको वर्तमान राजनीतिक अवस्थालाई हेर्दा तीन तहको संकट देखिन्छ, सरकारको स्थायित्व, चुनावी वैधता र दलहरूको जनाधार। पुराना दलहरू सत्ता समीकरणमै अल्झिँदा जनतामा राजनीतिक प्रणालीप्रति नै वितृष्णा बढ्दै गएको छ। यही पृष्ठभूमिमा प्रचण्डको ओली र देउवासँगको भेटलाई ‘भित्री सहमति’ खोज्ने प्रयासका रूपमा विश्लेषकहरूले व्याख्या गरेका छन्।

तर यी भेटघाटपछि तुरुन्तै भएको दिल्ली प्रस्थानले संकेत गर्छ कि आन्तरिक सहमति मात्र पर्याप्त छैन भन्ने बुझाइ नेतृत्व तहमा गहिरिँदै गएको छ। नेपालजस्तो भूराजनीतिक रूपमा संवेदनशील मुलुकमा ठूला राजनीतिक परिवर्तनहरू प्रायः बाह्य शक्तिको मौन सहमति वा संकेतसँग गाँसिने गरेको ऐतिहासिक यथार्थ छ।

भारत नेपालका लागि केवल छिमेकी मुलुक होइन, राजनीतिक संक्रमणका प्रत्येक चरणमा प्रभाव पार्ने क्षेत्रीय शक्ति पनि हो। संविधान निर्माणदेखि सरकार गठन, सत्ता समीकरणदेखि चुनावी वातावरणसम्म भारतको रुचि र दृष्टिकोणलाई बेवास्ता गर्न सकिँदैन। प्रचण्डको दिल्ली भ्रमणलाई भारतसँग आगामी राजनीतिक परिदृश्यबारे ‘विश्वास निर्माण’ र ‘संकेत आदान–प्रदान’ को प्रयासका रूपमा हेरिएको छ।

विशेष गरी, चुनाव हुने वा नहुने, भए कुन वातावरणमा हुने, र नेपालमा शक्ति सन्तुलन कसरी पुनर्संरचना हुने भन्ने विषयमा भारतको बुझाइ लिनु तथा आफ्नो भूमिका पुनः स्थापित गर्नु प्रचण्डका लागि रणनीतिक आवश्यकता बनेको देखिन्छ।

नेपालको राजनीति अहिले केवल भारत–नेपाल सम्बन्धमै सीमित छैन। चीनको बढ्दो उपस्थिति, अमेरिकाको लोकतान्त्रिक एजेन्डा र इन्डो–प्यासिफिक रणनीतिसँग जोडिएका चासोहरू पनि समानान्तर रूपमा सक्रिय छन्। यस्तो अवस्थामा प्रचण्डको दिल्ली भ्रमणलाई भारतसँग ‘रेखाङ्कन’ (alignment) स्पष्ट गर्ने प्रयासका रूपमा पनि हेरिएको छ— विशेषतः उनले पछिल्ला वर्षहरूमा चीनसँग सन्तुलित सम्बन्ध राख्ने प्रयास गरेका पृष्ठभूमिमा।

भारतका लागि पनि नेपालमा अत्यधिक अस्थिरता वा पूर्ण रूपमा नयाँ राजनीतिक शक्तिको उदय अनिश्चितता हो। त्यसैले परम्परागत दलहरूमार्फत ‘व्यवस्थापनयोग्य लोकतन्त्र’ कायम राख्ने चाहना दिल्लीमा रहेको विश्लेषकहरू बताउँछन्।

गाउँ–गाउँमा देखिएको नयाँ दलप्रतिको आकर्षणले पुराना दलहरूको अस्तित्वमै प्रश्न उठाइरहेको छ। यही दबाबका कारण प्रचण्ड, ओली र देउवाबीचको संवादलाई ‘आखिरी क्षणको समन्वय’ का रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ। दिल्ली भ्रमणले यस समन्वयलाई अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता र समर्थन दिलाउने प्रयास हो कि भन्ने प्रश्न उठिरहेको छ।

प्रचण्डको दिल्ली भ्रमण कुनै एक नेताको व्यक्तिगत कूटनीतिक यात्रा मात्र होइन। यो नेपालभित्रको गहिरिँदो राजनीतिक संकट, चुनावी अनिश्चितता, पुराना दलहरूको अस्तित्व रक्षा र क्षेत्रीय शक्तिहरूबीचको सूक्ष्म सन्तुलनको अभिव्यक्ति हो। आगामी दिनमा चुनावको मिति, सत्ता समीकरण र राजनीतिक दिशा कुन मोड लिन्छ भन्ने कुरा धेरै हदसम्म यस्ता भेटघाट र परामर्शका परिणामले निर्धारण गर्ने देखिन्छ।

नेपालको राजनीतिमा फेरि एकपटक निर्णय काठमाडौँमा मात्रै होइन, काठमाडौँ–दिल्लीको संवाद र समझदारीमा पनि आकार लिँदैछ।