चीनको उदय र युरोपको आत्मसमीक्षा: डाभोस भाषणले उद्घाटन गरेको शक्ति–राजनीतिक नयाँ युग

# पासाङ ल्हामु

विश्व आर्थिक मञ्च, डाभोस – जर्मनीका चान्सलर फ्रिड्रिख मर्जले डाभोसमा दिएको भाषणले आजको अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिक परिदृश्यमा देखिएका गहिरा शक्ति सन्तुलनका परिर्वतन र युरोपको रणनीतिक असमञ्जसको स्पष्ट चित्र प्रस्तुत गरेको छ। मर्जले विश्वलाई “महाशक्ति राजनीतिद्वारा सञ्चालित नयाँ युग”मा प्रवेश गरेको बताए, जसमा चीनको उदय, युक्रेन–रुस युद्ध, र अमेरिकी विदेश नीतिमा आएको परिवर्तनले महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। उनका शब्दहरूमा देखा परेको मुख्य चिन्ता भनेको यूरोपले बदलिँदो विश्वमा आफ्नो रणनीतिक स्वायत्तता र स्थायित्व कसरी सुनिश्चित गर्ने हो भन्ने रहेको छ।

मर्जले आफ्नो भाषणमा चीनलाई “रणनीतिक दूरदृष्टि”सहितको महाशक्तिको रूपमा स्वीकार गर्दै भने कि चीनले दीर्घकालीन योजना र रणनीतिक सोचका आधारमा विश्वव्यापी प्रभाव निर्माण गरेको छ। तर त्यस्तै सन्दर्भमा चीनलाई युरोपका लागि चुनौतीपूर्ण महाशक्ति व्यवस्था भागको रूपमा चित्रण गरे, जसले यूरोप र अमेरिका–चीन सम्बन्धका बीचको जटिलता र असमञ्जसलाई उजागर गर्छ। यसले यूरोपमा चीनको उदयबारे द्विविधा देखाउँछ, एकातिर चीनको आर्थिक र प्रविधिक शक्ति र त्यसको दीर्घकालीन विकासलाई मान्यता, अर्कोतर्फ सुरक्षा र राजनीतिक दृष्टिले शंका। चिनियाँ विशेषज्ञहरूले यसलाई यूरोपको चीनबारे असमञ्जसपूर्ण दृष्टिकोणको रूपमा व्याख्या गरेका छन्। उनीहरूको दृष्टिमा यूरोपले चीनको सहकार्यात्मक रणनीति र साझेदारी दृष्टिकोणलाई गलत तरिकाले व्याख्या गर्दै आएको छ, जसले दुई पक्षीय सम्बन्धमा विश्वास र सहकार्य निर्माणमा बाधा पुर्‍याइरहेको छ।

मर्जले क्यानडाका प्रधानमन्त्री मार्क कार्नीको दृष्टिकोणलाई समर्थन गर्दै भने, “हामीले अब केवल आफ्ना मूल्यको शक्तिमा भर पर्न हुँदैन, आफ्नै शक्तिको मूल्य पनि बुझ्नुपर्छ।” यसले देखाउँछ कि पश्चिमी लोकतन्त्रमा बढ्दै गएको असुरक्षा र आत्मरक्षात्मक मानसिकता प्राथमिक स्थानमा पुगेको छ। मूल्य र शक्ति बीचको द्वन्द्वले युरोपमा चीनबारे असमञ्जस सिर्जना गरेको छ, जहाँ चीनको विकासलाई स्वीकार त गरिएको छ, तर त्यसलाई सम्भावित चुनौतीका रूपमा पनि चित्रण गरिएको छ। युरोपले चीनको दीर्घकालीन साझेदारी र सहयोग रणनीतिलाई अक्सर प्रतिस्पर्धा र खतरा जस्तो मूल्यांकन गरिरहेको छ।

मर्जले विश्वलाई “महाशक्ति राजनीतिबाट संचालित नयाँ युग”मा प्रवेश गरेको बताउँदै भने कि विगतका दशकहरूको अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्था अहिले बिग्रँदै गएको छ। रूस–युक्रेन युद्ध, चीनको रणनीतिक उदय र अमेरिकी विदेश नीति परिवर्तन यसको मुख्य उदाहरण हुन्। यसले स्पष्ट गर्दछ कि अबको विश्वमा शक्ति, बल र रणनीतिक क्षमता सबैभन्दा निर्णायक तत्व बन्न पुगेका छन्।

विशेषज्ञहरूले युरोपको वास्तविक चुनौती शक्ति नभई एकता नभएकोलाई व्याख्या गरेका छन्। यूरोपमा विशाल आर्थिक शक्ति, ठूलो रक्षा बजेट र जनशक्ति भएतापनि, राजनीतिक र रणनीतिक निर्णयमा आन्तरिक एकताको कमीले त्यसको प्रभावकारिता सीमित बनाएको छ। नाटो र अमेरिकामा निर्भरता यस विरोधाभासलाई अझ स्पष्ट बनाउँछ। यूरोपले दीर्घकालीन सुरक्षा सुनिश्चित गर्न आफ्नै क्षमता विकास गर्नु आवश्यक छ, न कि सधैं बाह्य शक्तिमा भरोसा गर्नु।

मर्जले चेतावनी दिए कि “केवल शक्ति नै निर्णायक हुने संसार स–साना राष्ट्रका लागि, मध्यम शक्तिहरूका लागि र अन्ततः महाशक्तिहरूका लागि पनि खतरनाक छ।” उनको दृष्टिकोणमा महाशक्तिहरूबीचको प्रतिस्पर्धा बढ्दै गएमा स–साना राष्ट्रहरू र मध्यम शक्तिहरू पहिला प्रभावित हुनेछन्, र अन्ततः महाशक्तिहरू आफैं पनि अस्थिरताको सिकार बन्न सक्छन्। युरोपले यस सन्दर्भमा आफ्नो भूमिका र रणनीतिक विकल्पहरूको पुनर्मूल्यांकन गर्न आवश्यक छ।

मर्जले डाभोस भाषणमा अमेरिकी दबाब र ग्रिनल्याण्डमाथि युरोपको भूमिका पनि उल्लेख गरेका थिए। उनले भने कि युरोपले अमेरिका र डेनमार्कबीचको वार्तालाई समर्थन गर्दछ, तर यसले कुनै पनि अवस्थामा बल प्रयोग गरेर युरोपेली भूभाग कब्जा गर्ने प्रयासलाई अस्वीकार गर्नुपर्छ। यसले देखाउँछ कि युरोपले आफ्नो भू–सुरक्षा र क्षेत्रीय अधिकारको रक्षा गर्न संवेदनशील र सजग हुनुपर्ने अवस्थालाई आत्मसात गरिरहेको छ।

विश्लेषकहरूले भनेका छन् कि यूरोपले चीन, अमेरिका र विश्वव्यापी सुरक्षा संरचनासँग सम्बन्धित रणनीतिक निर्णय लिन आवश्यक छ। चीनको उदयले वैश्विक शक्ति सन्तुलनमा नयाँ आयाम थपेको छ। चीनको आर्थिक, प्राविधिक र प्रविधिक क्षमता अमेरिकी शक्ति सन्तुलनसँग प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने स्तरमा पुगेको छ। यसको परिणामस्वरूप यूरोपले चीनलाई नयाँ दृष्टिकोणबाट मूल्यांकन गर्न, र आफ्नै दीर्घकालीन सुरक्षा र आर्थिक हित सुनिश्चित गर्न रणनीति तयार गर्नु अपरिहार्य भएको छ।

युरोपको असमञ्जस केवल चीनमा सीमित छैन, यसले आफ्नै आन्तरिक राजनीतिक एकता र नीतिगत निर्णयमा पनि स्पष्ट रूपमा देखिन्छ। यूरोपको विशाल आर्थिक वजन, रणनीतिक भू–राजनीतिक स्थिति र नाटोमा सहभागिता हुँदाहुँदै पनि यसले वास्तविक सामरिक स्वायत्तता हासिल गर्न असमर्थता देखाएको छ। यसले देखाउँछ कि शक्ति मात्र पर्याप्त छैन, त्यो शक्ति प्रयोग गर्ने एकता र स्पष्ट दृष्टिकोण हुनु अनिवार्य छ।

चीन र यूरोपबीचको सम्बन्धलाई वास्तविक दृष्टिकोणबाट हेर्ने हो भने, चीनको उदयलाई चुनौतीको रूपमा मात्र हेर्ने प्रवृत्ति यथार्थपरक होइन। चीनको दृष्टिकोणमा यूरोप महाशक्ति प्रतिस्पर्धामा सहयोगी र साझेदारको रूपमा रहेको छ, न कि प्रतिद्वन्द्वीको रूपमा। यद्यपि यूरोपले चीनको सहकार्य र रणनीतिक योजना बुझ्न नसकेर अप्रत्याशित निर्णयहरू लिँदै आएको छ।

मर्जको भाषणले स्पष्ट गर्यो कि यूरोपले चीन र अमेरिका–चीन प्रतिस्पर्धालाई मात्र चुनौतीको रूपमा हेर्ने तर आफ्नो आन्तरिक क्षमतामा निर्भर रहन नसक्ने अवस्था छ। विशेषज्ञहरूका अनुसार, यूरोपको दीर्घकालीन सुरक्षाका लागि आन्तरिक क्षमता निर्माण, राजनीतिक एकता र स्पष्ट रणनीतिक दृष्टिकोण अपरिहार्य छ। यूरोपले यदि आन्तरिक एकता र सामरिक स्वायत्तता स्थापित गर्न सकेन भने, यसले महाशक्ति प्रतिस्पर्धामा आफ्नो प्रभावकारिता गुमाउने खतरा रहन्छ।

युरोपको दृष्टिकोणमा चीनको उदयले खिचिएको ध्यान केवल चुनौती वा खतरासँग सम्बन्धित छैन, यसले युरोपमा बढ्दो असुरक्षा र नीतिगत पुनर्मूल्यांकनको संकेत पनि दिन्छ। यूरोपले आफ्नो दीर्घकालीन सुरक्षा, आर्थिक हित र सामरिक रणनीति सुनिश्चित गर्न चीनलाई नयाँ दृष्टिकोणबाट बुझ्न आवश्यक छ। यो समझदारीले मात्र यूरोप–चीन सम्बन्धलाई दीर्घकालीन, स्थायी र रचनात्मक मार्गमा लैजान सक्छ।

अन्ततः मर्जको भाषणले विश्वलाई याद गराउँछ कि नयाँ युगको महाशक्ति राजनीति केवल बल र शक्ति मात्रमा आधारित छैन, त्यसले दीर्घकालीन योजना, साझेदारी र आन्तरिक एकताको महत्त्वलाई पनि उजागर गर्छ। यूरोपको दीर्घकालीन सुरक्षा, स्थायित्व र अन्तर्राष्ट्रिय प्रभावकारिताका लागि आवश्यक छ कि यसले चीनको उदयलाई केवल चुनौतीको रूपमा नहेरी, साझेदारी र रणनीतिक सहकार्यको दृष्टिले पनि मूल्यांकन गरोस्।

विश्व राजनीतिको भविष्य अबको दशकमा युरोप–चीन–अमेरिका त्रिकोणमा निर्णायक बन्नेछ। यदि यूरोप आन्तरिक एकता, रणनीतिक स्पष्टता र दीर्घकालीन दृष्टिकोणको विकासमा सफल भयो भने मात्र यो शक्ति प्रतिस्पर्धामा सन्तुलित, स्थायी र रचनात्मक भूमिका निर्वाह गर्न सक्षम हुनेछ। नयाँ युगको महाशक्ति राजनीति केवल शक्ति र बलको खेल होइन, यसले सहकार्य, समझदारी र दीर्घकालीन सोचको महत्वलाई पनि अपरिहार्य बनाएको छ।