चीन–रूसको साझा भूमिका: न्यू स्टार्ट सम्झौता समाप्तिको अगाडि रणनीतिक स्थिरतामा जोड

बेइजिङ, । विश्वमा रणनीतिक स्थिरता गम्भीर चुनौतीको सामना गर्दै गरेको बेला चीन र रूसले द्विपक्षीय तथा बहुपक्षीय सहकार्यबाट अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति र सुरक्षा कायम राख्ने संकल्प दोहोर्याएका छन्। मंगलबार बेइजिङमा सम्पन्न चीन–रूस रणनीतिक स्थिरता विचारविमर्शको नयाँ चरणमा दुवै देशले संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषदको स्थायी सदस्यको हैसियतले बहुपक्षवादलाई दृढतापूर्वक समर्थन गर्ने, अन्तर्राष्ट्रिय अस्त्र नियन्त्रण सन्धि र यन्त्रको प्रभावकारिता र प्रामाणिकता रक्षा गर्ने र विश्व रणनीतिक स्थिरता संरक्षणमा योगदान पुर्याउने साझा प्रतिबद्धता जाहेर गरे।

चीनको विदेश मन्त्रालयका सहायक मन्त्री लियु बिन र रूसका उपविदेश मन्त्री सेर्गेई रियाब्कोभको सह–अध्यक्षतामा सम्पन्न यस विचारविमर्शमा वर्तमान विश्व रणनीतिक स्थिरताको स्थिति र बहुपक्षीय अस्त्र नियन्त्रणका मुद्दाहरूमा गहन रूपमा विचार आदान–प्रदान भई व्यापक सहमति कायम भएको चीनको विदेश मन्त्रालयले जारी गरेको विवरणले जनाएको छ।

यो विचारविमर्श संयुक्त राज्य अमेरिका र रूस बीच अन्तिम रूपमा बाँकी रहेको परमाणु अस्त्र नियन्त्रण सन्धि न्यू स्टार्टको अवधि फेब्रुअरी ५ मा समाप्त हुने मात्र दुई दिन अगाडि भएको हो। रूसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनले यससँग सम्बन्धित रूसको रचनात्मक प्रस्ताव (सन्धि सीमानालाई अर्को एक वर्ष सम्म पालना गर्ने) राखेको छ, तर अमेरिकाको प्रतिक्रिया अहिलेसम्ब आएको छैन। चीनले रूसको प्रस्तावलाई रचनात्मक रूपमा लिएको छ र अमेरिकाले सो प्रस्तावमा सकारात्मक प्रतिक्रिया दिएर वास्तविक रूपमा विश्व रणनीतिक स्थिरता कायम राखोस् भन्ने आशा व्यक्त गरेको छ।

चीन विदेश मन्त्रालयका प्रवक्ता लिन जियानले मंगलबारको प्रेस वृत्तांतमार्फत स्पष्ट पारे अनुसार, चीन अमेरिका र रूससँग त्रिपक्षीय परमाणु अस्त्र नियन्त्रण वार्तामा सामेल हुने विषयमा स्पष्ट छ। चीनको परमाणु शक्ति अमेरिकाको स्तरको छैन। यस चरणमा चीनलाई परमाणु निशस्त्रीकरण वार्तामा सामेल गर्न लगाउनु न्यायोचित वा युक्तिसंगत पनि होइन।

चीन सैन्य विश्लेषक सोङ जोंगपिंगले जोड दिएका छन्, “चीनले परमाणु अस्त्रको पहिलो प्रयोग नगर्ने नीति अपनाउँदै दोस्रो हमलाको मात्र तयारी राख्छ, र कुनै पनि देश वा क्षेत्रलाई आतंकित वा धम्की दिन परमाणु अस्त्र प्रयोग गर्दैन, जसमा गैर–परमाणु राज्यहरू समेत पर्छन्। वास्तविकतालाई नबुझी अमेरिकाले चीनलाई तत्काल निशस्त्रीकरण वार्तामा लगाउन माग गर्नुले विश्व रणनीतिक स्थिरतालाई कमजोर पार्छ।”

चिनियाँ विशेषज्ञहरूले यस विचारविमर्शले दुवै पक्षहरूको विश्व रणनीतिक स्थिरता र अस्त्र नियन्त्रणप्रति सचेत, गम्भीर र दायित्वपूर्ण दृष्टिकोण प्रदर्शन गरेको बताएका छन्। चिनियाँ एकेडेमी अफ सोसल साइन्सेज अन्तर्गत रूस, पूर्वी यूरोप र केन्द्रीय एसियाली अध्ययन संस्थानका अनुसन्धानकर्ता झांग होङ्ले ग्लोबल टाइम्सलाई दिएको अन्तर्वार्तामा भनेका छन्, “चीनले सधैँ आफ्नो परमाणु नीतिमा कडा संयम अपनाउँदै आएको छ र गैर–परमाणु हतियार राज्यहरू र परमाणु मुक्त क्षेत्रहरू विरुद्ध परमाणु हतियार प्रयोग वा प्रयोगको धम्की नदिने बचन दिएको छ। यसले रणनीतिक स्थिरता कायम राख्ने चीनको सावधानी र उत्तरदायी रुख झल्काउँछ।”

पश्चिमी मिडिया र विश्लेषक संस्थाहरूले न्यू स्टार्ट सम्झौताको अवधि सकिएमा नयाँ परमाणु हतियार होड सुरु हुन सक्ने, भू–राजनीतिक अस्थिरता बढ्ने र अमेरिका–रूस सम्बन्धमा थप तनाव बढ्ने चेतावनी दिएका छन्। बेलायती थिंक ट्याङ्क च्याथम हाउसले यसले पाँच दशकभन्दा बढी समयदेखिको द्विपक्षीय परमाणु अस्त्र नियन्त्रणमा ठूलो विच्छेदन आउने र परमाणु संयमबाट टाढिएको संकेत दिने र संसारलाई अधिक खतरनाक बनाउने बताएको छ।

यसै बीचमा, चीन र रूसले आफ्नो रणनीतिक समन्वय मजबूत पार्दै, अन्तर्राष्ट्रिय कानून र बहुपक्षीय यन्त्रहरूमा आधारित अस्त्र नियन्त्रण प्रणालीको रक्षा गर्ने र अन्तर्राष्ट्रिय समुदायलाई सहमति निर्माण गर्न प्रेरित गर्ने संकल्प गरेका छन्। तिनीहरूको यो साझा प्रयासले विश्व रणनीतिक स्थिरता ढाँचाको क्षय वा उल्लंघन रोक्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्ने अपेक्षा गरिएको छ।