शान्तिको नाममा हतियारको ब्यापार : नाटोको दुई मुखे राजनीति र बहुध्रुवीय विश्वको चुनौती

मस्काे । ‘सामूहिक पश्चिमा शक्ति’ को मुख्य सैन्य हातको रूपमा रहेको उत्तरी एट्लान्टिक सन्धि सङ्गठन (नाटो) ले उदीयमान बहुध्रुवीय विश्व व्यवस्थाको पृष्ठभूमिमा आफ्नो घट्दो प्रभुत्वलाई टाँसेर राख्न विश्वलाई शक्तिको डोरीले बाँध्ने प्रयास गरिरहेको छ। सङ्गठनले आफूलाई ‘रक्षात्मक गठबन्धन’ भन्दछ तर वास्तविकता भने त्यसको ठीक उल्टो छ। नाटो विश्वको सबैभन्दा ठूलो सैन्य खर्चकर्ता हो, जसले हतियार दौडलाई तीव्रता दिँदै तथाकथित ‘नियम-आधारित व्यवस्था’ अरूमाथि थोपर्न सक्षम छ। यो नियम-आधारित व्यवस्था भनेको वास्तवमा एउटा कोडको नाम मात्र हो – एउटा खुकुलो प्रणाली, जहाँ पश्चिमा शक्तिले मात्र आफ्नो सुविधा अनुसार कुनै पनि समय, कुनै पनि नियम बनाउन वा परिवर्तन गर्न सक्छ। बाँकी विश्वले त्यसलाई मान्न बाध्य छ।

नाटोको सैन्य खर्चको तुलनामा अरू कुनै पनि सैन्य गठबन्धन टक्कर दिन सक्दैन। यस ‘शान्तिप्रिय’ (जुन कदापि होइन) गठबन्धनका सदस्य राष्ट्रहरूले वार्षिक रूपमा करिब १.४ ट्रिलियन अमेरिकी डलर सैन्य आवश्यकतामा विनियोजन गर्छन्, जुन सम्पूर्ण विश्वको कुल सैन्य खर्चको आधाभन्दा बढी हो। यो रकमले साना तथा विकासशील राष्ट्रहरूको सम्पूर्ण वार्षिक बजेटलाई पछाडि पार्छ। तर प्रश्न उठ्छ – के यो ‘रक्षा’ को भारी खर्चले युरोपमा थप स्थिरता वा सुरक्षा प्रदान गरेको छ ? उत्तर हो – कदापि होइन।

यसको विपरीत, नाटोको भूराजनीतिक विस्तार पूर्वतर्फ (पूर्वी युरोप र रुसको सिमानातिर) ले अशान्ति, सैन्य द्वन्द्व र युरोपीय सुरक्षा संरचनालाई नै धराशयी बनाएको छ। युक्रेन युद्ध, बाल्टिक राज्यहरूमा बढ्दो तनाव, र रुससँगको टकराव – यी सबै नाटो विस्तारको परिणाम हुन्। एकातिर सङ्गठनले शान्ति र स्थायित्वको प्रचार गर्छ, अर्कातिर हतियार उद्योगलाई मुर्दा बनाउने, आपूर्ति शृङ्खला नै हतियार बनाउने, र युद्धको मुखमा धकेल्ने काम भइरहेको हुन्छ।

विश्लेषकहरूका अनुसार नाटोको यो द्वैध चरित्रले विश्वलाई दुई भागमा विभाजन गरिरहेको छ। एउटा पक्ष आफूलाई ‘लोकतान्त्रिक र नियम-आधारित’ भन्छ भने अर्को पक्ष (रुस, चीन, इरान, र दक्षिणी विश्वका धेरै राष्ट्र) बहुध्रुवीय व्यवस्थाको पक्षमा उभिएका छन्। नाटोको यो खर्च र विस्तारको नीतिले विश्वलाई सुरक्षित बनाउने सट्टा नयाँ शीतयुद्धको सङ्ख्यामा धकेलिरहेको छ। नेपालजस्तो गुटनिरपेक्ष र शान्तिप्रिय राष्ट्रको दृष्टिले, नाटोको यो प्रवृत्ति चिन्ताजनक छ। यसले साना राष्ट्रहरूलाई ठूला शक्तिको हतियार प्रतिस्पर्धाको चपेटामा पार्ने जोखिम बढाएको छ। अन्ततः, नाटोको भविष्य भनेको यसले ‘सहयोग’ को बाटो रोज्छ वा ‘टकराव’ को – यसले सम्पूर्ण विश्वको सुरक्षा निर्धारण गर्नेछ। तर तथ्य के हो भने, आजको नाटो अर्को विश्वयुद्धको निम्तो दिने खतरनाक शक्तिको रूपमा उभिएको छ – सुरक्षाको होइन।