बीबीसी वर्ल्ड सर्भिसको भदौ २३-२४ रिपोर्ट : तथ्य चयन र धारणा निर्माणको अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यासबारे गम्भीर प्रश्न

काठमाडौं – भदौ २३ र २४ मा घटित घटनाबारे तयार गरिएको बीबीसी वर्ल्ड सर्भिसको डकुमेन्ट्री सार्वजनिक भएसँगै त्यसले पत्रकारिताको सन्तुलन, निष्पक्षता र गहिराइमा गम्भीर प्रश्न उठाएको छ। यस रिपोर्टले कुनै पनि जटिल घटनालाई केवल एउटा निश्चित ‘फ्रेम’ मा सीमित गरेर प्रस्तुत गर्ने ‘न्यारेटिभ इन्जिनियरिङ’ को प्रवृत्तिलाई उजागर गरेको आरोप लागेको छ।

घटनाको दिन संसद भवन आसपासको सुरक्षा घेरा सामान्य अवस्थामा भन्दा कडा थियो। त्यस्तो अवस्थामा ठूलो भीड योजनाबद्ध ढंगले अघि बढ्नु आफैंमा गम्भीर प्रश्न हो। यदि यो पूर्णतः स्वतःस्फूर्त र स्थानीय असन्तोषको विस्फोट मात्र थियो भने मार्ग छनोट, समय समन्वय, सुरक्षा घेरा परीक्षण र भीडको अग्रपंक्तिमा देखिएको ‘समूहगत निर्देशन’ कसरी सम्भव भयो? यी प्रश्नहरू डकुमेन्ट्रीमा मात्र होइन, बीबीसीको सम्पूर्ण विश्लेषणमा गौण मात्र होइन, लगभग अनुपस्थित नै छन्।

बीबीसीको रिपोर्टले ‘गोली चलेको’ क्षणलाई भावनात्मक तीव्रताका साथ प्रस्तुत गरेको छ, तर त्यसअघि भीडलाई संसद भवनतर्फ कसले, किन र कसरी धकेल्यो भन्ने सन्दर्भ पूर्णरूपमा हटाएको छ। पत्रकारिताको आधारभूत सिद्धान्त नै सन्दर्भ (context) हो। सन्दर्भ बिनाको तथ्य केवल आधा सत्य हो, र आधा सत्य पूर्ण असत्यभन्दा कम खतरनाक हुँदैन।

यस घटनामा तिब्बती आन्दोलनकारी (TOB) तथा “हामी नेपाली” नामक केही समूहहरूसँग सम्बद्ध व्यक्तिहरूको सक्रिय उपस्थितिबारे सार्वजनिक बहस भएको थियो। सामाजिक सञ्जालमा प्रसारित भिडियो र प्रत्यक्षदर्शीका कथनहरूले ती समूहका केही सदस्यहरू भीडको अग्रभागमा देखिएको संकेत गरेका छन्। तर डकुमेन्ट्रीले यस प्रसंगलाई पूर्णरूपमा ओझेलमा पारेको छ।

दक्षिण एशियाको संवेदनशील भू-राजनीतिक सन्दर्भमा नेपाल जस्ता देशहरू प्रायः अन्तर्राष्ट्रिय प्रभाव प्रतिस्पर्धाको केन्द्र बन्छन्। सीमापार सञ्जाल र सफ्ट पावर (Soft Power) प्रयोगका माध्यमहरूले यस्ता घटनालाई प्रभावित गर्न सक्ने यथार्थलाई नजरअन्दाज गर्दा घटनाको व्यापक आयाम हराउँछ। बीबीसीले यी पक्षहरूलाई समेट्नुको साटो केवल सरकारी निकायको कारबाहीलाई मुख्य कथावस्तु बनाएर समग्र तस्वीर नदेखाउने अभ्यास गरेको छ।

आलोचकहरू यस डकुमेन्ट्रीलाई ‘न्यारेटिभ इन्जिनियरिङ’ को स्पष्ट उदाहरण मान्छन्। यस प्रक्रियामा सम्पूर्ण घटनाक्रममध्ये एउटा नाटकीय क्षणलाई केन्द्रमा राखेर बाँकी प्रसंगहरूलाई छायाँमा पारिन्छ। सामाजिक सञ्जालमा सार्वजनिक भएका अनेकौँ लाइभ भिडियोहरूमा केही व्यक्तिहरू गैंची, बेल्चा, खुकुरी वा चेनजस्ता सामग्री बोकेको देखिएको दाबी गरिएको थियो। ती दृश्यहरूको स्वतन्त्र प्रमाणीकरण आवश्यक भए पनि, त्यस्ता दाबी र दृश्यहरू व्यापक रूपमा चर्चामा आएका थिए। तर डकुमेन्ट्रीमा ती पक्षहरू पूर्णतया अनुपस्थित छन्।

यदि नागरिक पत्रकारिताले उठाएका यी प्रश्नहरूलाई समेटेर जाँच गरिएको भए रिपोर्ट अझ विश्वसनीय बन्न सक्थ्यो। चयनात्मक सम्पादनले अन्ततः एकपक्षीय धारणा जन्माउने जोखिम बोक्छ। बीबीसीको डकुमेन्ट्री हेर्दा यस्तो लाग्छ, मानौं घटना आफैंमा नभई त्यसको एउटा सानो अंश मात्र घटेको थियो।

केही विश्लेषकहरूले यस घटनालाई ‘अराजकता-मोडेल’ सँग जोडेर हेरेका छन्, जहाँ अस्थिरता सिर्जना गरेर राज्यका संस्थाहरूलाई कमजोर वा असफल सावित गर्ने प्रयास गरिन्छ। यस्तो दाबी गम्भीर छ र प्रमाणको माग गर्छ। तर यदि यस्ता आरोप सार्वजनिक बहसमा थिए भने डकुमेन्ट्रीले तिनलाई तथ्य–जाँच गरी स्पष्ट पार्नुपर्ने थियो।

बीबीसीले त्यसो गर्नुको साटो केवल ‘गोली चलेको’ क्षणलाई केन्द्रमा राखेर भावनात्मक प्रभाव सिर्जना गर्ने प्रयास गरेको छ। यसले पत्रकारिताको मूल उद्देश्यमाथि नै प्रश्न उठाएको छ। के पत्रकारिताको उद्देश्य केवल दृश्यको भावनात्मक प्रभाव देखाउनु हो, कि त्यसको जरासम्म पुगेर सबै पक्षलाई उजागर गर्नु?

बीबीसी वर्ल्ड सर्भिसजस्तो अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमको प्रभाव विश्वव्यापी हुन्छ। त्यस्ता संस्थाबाट आएको सामग्री स्वतः विश्वसनीय ठानिन्छ, र त्यसले प्रस्तुत गरेको फ्रेमले अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा धारणा निर्माण गर्छ। यसर्थ, यस्ता संवेदनशील घटनामा बहुपक्षीय स्रोत, प्रतिवाद र आलोचनात्मक प्रश्नहरूलाई समान स्थान दिनु झनै आवश्यक हुन्छ।

तर बीबीसीको यो डकुमेन्ट्री हेर्दा त्यस्तो देखिँदैन। केवल ‘मानवाधिकार’ को भाष्य अगाडि सारेर सुरक्षा, रणनीति र बाह्य प्रभावका सम्भावित आयामहरूलाई पृष्ठभूमिमा धकेलिएको छ। यसरी एउटा पक्षलाई मात्र उजागर गर्नुले रिपोर्ट पूर्ण रूपमा अधुरो र पक्षपाती देखिन्छ।

भदौ २३–२४ को घटनाको सत्य अन्ततः स्वतन्त्र, पारदर्शी र बहुआयामिक अनुसन्धानबाटै स्थापित हुनुपर्छ। तर यस प्रकरणले अन्तर्राष्ट्रिय मिडियाको उत्तरदायित्वबारे गहिरो बहस अवश्य जन्माएको छ। नेपालजस्तो संवेदनशील भूराजनीतिक अवस्थिति भएको मुलुकका लागि, कुनै पनि अन्तर्राष्ट्रिय रिपोर्टले प्रस्तुत गर्ने कथा केवल समाचार होइन, त्यो अन्तर्राष्ट्रिय धारणा निर्माणको आधार पनि हो।

बीबीसीको डकुमेन्ट्रीले घटनापूर्वको योजनाबद्ध गतिविधि, सम्भावित बाह्य संलग्नता र भीड–मनोविज्ञानका आयामलाई पर्याप्त रूपमा नसमेटी परिणाम मात्र देखाएर ‘इन्भेस्टिगेटिभ’ भन्दा ‘फ्रेम–ड्रिभन’ पत्रकारिताको उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ। यसले विश्वस्तरमा प्रसारित हुने समाचारका लागि सन्तुलन, सन्दर्भ र सम्पूर्णता नै विश्वसनीयताको असली कसौटी हुने तथ्यलाई पुनः स्थापित गरेको छ।