राजा ज्ञानेन्द्रका तीन सन्देश : ‘श्री ५ महाराजाधिराज’ उपाधिको निरन्तरता, पुराना दलप्रति आलोचना र नयाँ शक्तिप्रति नरमी

काठमाडौं, वैशाख १ — पुष महिनाको अन्तिम सातादेखि हालसम्म राजा ज्ञानेन्द्र शाहले तीनवटा भिडियो सन्देश जारी गरेका छन्। पृथ्वी जयन्ती (पुष २७), प्रजातन्त्र दिवस (फागुन ७) र नयाँ वर्ष २०८३ को पूर्वसन्ध्यामा जारी गरिएका ती तीनै सन्देशहरूमा एउटा समानता देखिन्छ— ‘श्री ५ महाराजाधिराज’ को हैसियतको प्रयोग।

स्मरण रहोस्, देशमा गणतन्त्र स्थापना भएको १८ वर्ष पूरा हुन लागेको छ। गणतन्त्र स्थापनापछि कुनै पनि व्यक्तिले आफूलाई ‘महाराजाधिराज’ को उपाधि दिनु गैरकानुनी हुन्छ। तथापि, उनले गर्वका साथ सोही उपाधिमा आफूलाई प्रस्तुत गर्दै पछिल्ला दुई भिडियो सन्देशहरूमा वर्तमान व्यवस्थाको आलोचना गरेका छन्।

यस समानताका अतिरिक्त, पछिल्ला दुई भिडियो सन्देशहरूमा उनी राजनीतिक रूपमा अर्थपूर्ण र भिन्न ढंगले प्रस्तुत भएका छन्। प्रजातन्त्र दिवसको पूर्वसन्ध्यामा जारी भिडियो सन्देशमा उनले फागुन २१ मा सम्पन्न निर्वाचनको औचित्यमाथि नै प्रश्न उठाएका थिए। लोकतान्त्रिक प्रणालीमा जनप्रतिनिधि चयनका लागि हुने आवधिक निर्वाचनलाई एक स्वाभाविक प्रक्रियाका रूपमा लिन सकिन्छ, तर उनको धारणा थियो कि त्यसअघि राष्ट्रिय समस्याहरूको समाधान हुनुपर्छ।

उनले भनेका थिए, “अहिलेको आम जनभावना यो छ कि चुनावमा जानुअघि देशका वर्तमान राष्ट्रिय समस्याहरूको समाधान हुनुपर्छ।” साथै, उनले निर्वाचनमा जानुपूर्व राष्ट्रिय सहमति हुनुपर्ने र सबै पक्षलाई साथै लिएर हिँड्ने समझदारी बन्नुपर्नेमा जोड दिएका थिए।

निर्वाचनको विरोध गर्ने क्रममा राजा ज्ञानेन्द्रले तत्कालीन राजनीतिक दलहरूको सत्ता केन्द्रित कार्यशैली र प्रवृत्तिको कडा आलोचना गरेका थिए। उनको आरोप थियो कि दलहरूले देशलाई निकास दिनुको सट्टा केवल भागबन्डा र विदेशी प्रभावमा अल्झाएका छन्। उनले दलहरूमा पालैपालो सत्ता भोग्ने सोच हावी भएको र यसले देशलाई नयाँ गति दिन नसक्ने दाबी गरेका थिए।

रोचक पक्ष के रह्यो भने, राजा ज्ञानेन्द्रको यस अभिव्यक्तिले निर्वाचनको तयारी गरिरहेको राजावादी दल राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी (राप्रपा) मा अन्योलको स्थिति उत्पन्न गराएको थियो। राप्रपाका एक नेताका अनुसार, राजा ज्ञानेन्द्रको सक्रियता एक वर्षदेखि बढ्दै गएकाले कुनै न कुनै माध्यमबाट उनले आह्वान गर्दा मत बढ्ने अपेक्षा गरिएको थियो। तर, राजा ज्ञानेन्द्र आफैंले निर्वाचनको औचित्यमाथि प्रश्न उठाएपछि पार्टीभित्र अन्योल उत्पन्न भएको थियो। यद्यपि राप्रपाले विज्ञप्ति निकालेर फागुन ७ को अभिव्यक्तिको समर्थन गर्ने प्रयास गर्यो, तर राजनीतिक रूपमा पार्टीलाई नोक्सान भएको ती नेताको मूल्याङ्कन छ।

राप्रपाले विज्ञप्तिमा भनेको थियो, “हामी सरकार र राजनीतिक दलहरूलाई पुनः आग्रह गर्दछौं कि यथासम्भव चुनावअघि राष्ट्रिय समस्याहरूको समाधानका लागि समझदारी कायम गरून्। साथै, राप्रपा आह्वान गर्दछ कि पूर्वराजाको सन्देश र पार्टीको नीति अनुरूप उच्च मनोबलका साथ चुनावी अभियानमा नयाँ समझदारीका लागि दबाब सिर्जना गरून् र आम जनतालाई सचेत गराऊन्।”

यद्यपि, राप्रपाको हैसियत निर्वाचनपश्चात् १४ सिटबाट घटेर ५ सिटमा सीमित भयो।

यस पृष्ठभूमिमा, निर्वाचनपछि बनेको वर्तमान सरकारप्रति राजा ज्ञानेन्द्र अर्थपूर्ण रूपमा नरम देखिएका छन्। उनको भनाइ थियो, “राजनीति र राज्य सञ्चालनका गतिविधिहरूमा युवा पुस्ताको सहभागिता बढ्नु उत्साहको विषय हो। हामीलाई लाग्छ कि पढेलेखेका, देश बुझ्ने र आधुनिक प्रविधिको ज्ञान भएका उत्साहित पात्रहरूको आगमन राष्ट्रका लागि फलदायी हुनेछ।”

उनको टिप्पणी थियो कि पुराना राजनीतिक दलहरूको कार्यशैलीका कारण देश अधोगतितर्फ गएको छ। गणतान्त्रिक व्यवस्थालाई कोरा परिवर्तनको सङ्ज्ञा दिँदै राजा ज्ञानेन्द्रले यसले जनताको अवस्था नबदलेको दाबी गरे। उनले भने, “राजनीति, राज्य पद्धति र शासन प्रशासनको प्रणालीमा हामीले धेरै फेरबदल देख्यौं, तर त्यो केवल कोरा परिवर्तन थियो। हामी दलहरूको हलचलमा धेरै दौडियौं, तर राष्ट्रको श्रीवृद्धिमा हामी धेरै पछाडि पर्यौं।”

यस्तो अवस्था चित्रण गर्दै राजा ज्ञानेन्द्र नयाँ राजनीतिक शक्ति र युवाहरूप्रति नरम र सकारात्मक देखिए। देश चौतर्फी समस्याले घेरिएको उल्लेख गर्दै उनले नयाँ नेतृत्वलाई निषेध र प्रतिशोधको राजनीति अन्त्य गर्न सुझाव पनि दिए। उनको भनाइ थियो, “राजनीतिमा परस्पर राग, द्वेष, प्रतिशोध र निषेध हुनुहुँदैन। संवाद, सहमति र सहयोगको माध्यमबाट सबै पक्षका मागहरूलाई सम्बोधन गर्दै संवैधानिक समाधान खोज्न दृढ सङ्कल्पित बन्नुपर्छ।”

राप्रपाका नेता सगुन सुन्दर लावती टिप्पणी गर्छन् कि नयाँ वर्षको अवसरमा राजा ज्ञानेन्द्रले दिएको सन्देशले देशमा भएको राजनीतिक परिवर्तन अधुरो र कोरा रहेको सङ्केत गर्छ। लावतीले राजा ज्ञानेन्द्रको सम्बोधनमा नयाँ राजनीतिक शक्ति र युवा पुस्ताप्रति देखिएको नरम दृष्टिकोणलाई एक हदसम्म सुधारको रूपमा व्याख्या गरे।

लावतीले भने, “अहिलेको सन्देशमा भनिएको छ कि नयाँ युवा आएका छन्, देशविदेश जान्ने मानिस आएका छन्, यो राम्रो हो। यसको अर्थ के हो भने अहिलेसम्म भएका परिवर्तनहरूमा केही कमीकमजोरी थिए, राजाको मान्यता छ कि हाम्रा पुराना प्रयासहरू प्रयोगशाला मात्र थिए।”

राजा ज्ञानेन्द्रले नयाँ शक्तिलाई शङ्काको लाभ दिएको प्रश्नमा लावतीले यसलाई भिन्न अर्थ दिए। उनले भने, “यसलाई शङ्काको लाभ दिनु भन्न सकिँदैन। अहिले जे भएको छ त्यो ठिकै हो, तर अझै धेरै गर्न बाँकी छ भन्ने आशय हो। राजाको सन्देशमा कोरा परिवर्तनले राष्ट्रको श्रीवृद्धि नभएको जनभावनाको प्रतिनिधित्व भएको छ।”

लावतीको विश्वास छ कि राजा ज्ञानेन्द्रले पुराना दलहरूको नाम नलिईकन उनीहरूको शासन शैली असफल भएको सङ्केत गरेका छन्। लावतीले दाबी गरे कि राजा ज्ञानेन्द्रद्वारा प्रयोग गरिएको ‘मौलिक सनातन’ र ‘पहिचान’ शब्दको गहिरो अर्थ छ र उनले यसलाई राजतन्त्र र हिन्दू राष्ट्रसँग जोडेका छन्। उनले भने, “कुनै न कुनै रूपमा सनातन पहिचानको आधार राजतन्त्र र सनातन हिन्दू राष्ट्र नै हो। सन्देशमा स्वाधीनता र पहिचानको कुरा आउनु यसैको सङ्केत हो।”

राजनीतिशास्त्री तथा प्राध्यापक लोकराज बराल टिप्पणी गर्छन् कि पछिल्लो भिडियो सन्देशमा राजा ज्ञानेन्द्र शाहमा घुमाउरो तरिकाले आफ्ना लागि राजनीतिक स्थान खोज्ने आकाङ्क्षा लुकेको छ। बरालले राजा ज्ञानेन्द्रले नयाँ पुस्ताप्रति नरम भाव देखाउनु र सहमतिमा जोड दिनुलाई एक प्रकारको ‘अप्रत्यक्ष सन्देश’ बताए, जसबाट उनी राजनीतिक प्रक्रियामा प्रवेश गर्न चाहन्छन्।

बरालले राजा ज्ञानेन्द्रको पुरानो अभिव्यक्ति र अहिलेको सन्देशको तुलना गर्दै भने, “हिजोसम्म चुनाव हुन सक्दैन र आफूसहितको सहमति चाहिन्छ भनिरहेका व्यक्तिले अहिले नयाँ पुस्ताप्रति लचिलो बनेर सहमति बढाउने कुरा गर्नुको अर्थ, यसमा कतै न कतै ‘हामीलाई पनि हेर’ भन्ने सन्देश लुकेको छ।”

बरालको तर्क छ कि निर्वाचनमा राप्रपाले केही सिट जिते पनि यसबाट राजावादी शक्ति बलियो भएको ठहर गर्न सकिँदैन। उनको भनाइ छ कि राप्रपाको जितलाई हिन्दू राष्ट्र वा राजा फर्काउने एजेन्डाको जितको सट्टा व्यक्तिगत लोकप्रियताको रूपमा हेर्नुपर्छ।

“जुम्लामा ज्ञानेन्द्र शाहीले आफ्नो लोकप्रियताले जित हासिल गरेका हुन्, उनले हिन्दू राष्ट्र वा राजा फर्काउने वाचामा जित हासिल गरेका होइनन्,” बरालले दाबी गरे, “यदि शाही नै नजितेका भए राप्रपा राष्ट्रिय पार्टी पनि बन्न सक्दैनथ्यो।”

बरालको विश्लेषण छ कि राजा ज्ञानेन्द्रले नयाँ पुस्ता र परिवर्तनको कुरा त गरे, तर उनीभित्र अझै पनि राजतन्त्र फर्कने ‘झीनो आशा’ कायम छ। उनले भने, “अहिले पनि कतै न कतै राजतन्त्र छ, हामी पनि छौं भन्ने देखाउने प्रयास गरिएको छ, तर अब केही बाँकी छैन।”

साथै, उनले वर्तमान सरकारका नयाँ पात्रहरूप्रति राजा ज्ञानेन्द्र नरम देखिए पनि उनको राजनीतिक गन्तव्य अझै प्रस्ट नभएको बताए।