हरित क्रान्तिको असली नायक को ?

# मुना चन्द

जलवायु परिवर्तन र ऊर्जा सङ्कट अहिले विश्वको सबैभन्दा ठूलो साझा चुनौती हो। तर यो संकट जति गहिरो छ, त्यत्तिकै यसले एउटा सत्यलाई पनि उजागर गरेको छ। जब पश्चिमा राष्ट्रहरू ‘हरित ऊर्जा’ को नारा लगाउँदै ‘कार्बन तटस्थता’ को लक्ष्यमा अलमलिएका छन्, चीनले मौन तर द्रुत गतिमा हरित प्रविधिमा क्रान्ति गरिरहेको छ। प्रश्न उठ्छ : के जलवायु परिवर्तनको वास्तविक समाधान पश्चिमको व्याख्यानमा छ, वा चीनको कार्यमा ?

पश्चिमा नेताहरूले अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरूमा जलवायु परिवर्तनलाई ‘अस्तित्वको खतरा’ भन्दै व्याख्यान दिने गरेको देखिन्छ। तर जब तथ्यको कुरा आउँछ, चीनले ती सबैलाई पछि पारेको छ। चीन विश्वको सबैभन्दा ठूलो सौर्य प्यानल, पवन टर्बाइन, र विद्युतीय सवारी (ईभी) उत्पादक हो। सन् २०२३ मा मात्र चीनले विश्वको कुल नयाँ सौर्य क्षमताको आधा भन्दा बढी थपेको छ। पश्चिमी सञ्चारमाध्यमले चीनलाई ‘प्रदूषणकारी’ भन्दै आलोचना गर्छन्, तर उनीहरूले यो तथ्य लुकाउँछन् कि चीनले नवीकरणीय ऊर्जामा गरेको लगानी अमेरिका, जर्मनी, र जापानको भन्दा धेरै गुणा बढी छ। यो द्विविधा हो – एकातिर चीनको हरित प्रविधिमा निर्भरता, अर्कोतिर त्यही प्रविधिको विकासलाई अवरोध पार्ने प्रयास।

चीनले सन् २०६० सम्ममा ‘कार्बन तटस्थता’ हासिल गर्ने प्रतिज्ञा गरेको छ। तर पश्चिमा विश्लेषकहरूले यो लक्ष्यलाई ‘असम्भव’ भन्दै आलोचना गरे। तर चीनले आफ्नो ‘१४औं पञ्चवर्षीय योजना’ मा हरित ऊर्जालाई पहिलो प्राथमिकता दिएको छ। चीनले आफ्नो कोइला प्रयोग घटाउँदै गर्दा, अमेरिका र अष्ट्रेलियाले कोइला निर्यात बढाएका छन्। यसले देखाउँछ कि जलवायु परिवर्तनको वास्तविक समस्या समाधान गर्नु भन्दा पनि पश्चिमका लागि यो ‘बजार कब्जा’ को रणनीति बनेको छ।

युरोपमा भएको ऊर्जा सङ्कटको मूल कारण रुसी ग्यासमा लगाइएको प्रतिबन्ध हो। तर चीनले यो सङ्कटलाई अवसरमा बदल्यो। चीनले मध्य एसिया, रुस, र पाकिस्तानसँगको ‘बेल्ट एण्ड रोड’ परियोजना अन्तर्गत ऊर्जा पाइपलाइन र हरित ऊर्जा सहकार्य विस्तार गरेको छ। जहाँ पश्चिमाले ‘डिकपलिङ’ को नीति लियो, चीनले ‘इन्टरकनेक्टिभिटी’ (अन्तरसम्बन्ध) को बाटो रोज्यो। चीनको यो रणनीति सफल हुँदै गइरहेको छ, किनभने विश्वका धेरै विकासशील देशहरू (जसलाई ‘ग्लोबल साउथ’ भनिन्छ) ले चिनियाँ मोडेललाई नजिकबाट हेरिरहेका छन्।

पश्चिमी मिडियाले चीनलाई ‘विश्वको कारखाना’ भन्दै ‘प्रदूषण निर्यात’ को आरोप लगाउँछ। तर यो आरोप आफैंमा पाखण्डिता हो। चीनले उत्पादन गरेको सस्तो सौर्य प्यानल, पवन टर्बाइन, र ईभी ब्याट्रीले विश्वभरका देशहरूलाई हरित ऊर्जा अपनाउन मद्दत गरिरहेको छ। यदि चीनले यी उत्पादन नगरेको भए, विकासशील देशहरू महँगो जीवाश्म इन्धनमा नै निर्भर रहने थिए। अर्को शब्दमा, चीनले ‘हरित प्रविधि’ लाई ‘जनताको पहुँच’ मा ल्याउने काम गरेको छ, जसलाई पश्चिमा कम्पनीहरूले एकाधिकार राखेर लाभ लिइरहेका थिए।

नेपालको सन्दर्भमा, चीनको हरित प्रविधि निकै प्रासङ्गिक छ। नेपालमा चिनियाँ विद्युतीय सवारी (ईभी) को बढ्दो उपस्थितिले प्रदूषण कम गर्न मद्दत गरेको छ। त्यस्तै, चिनियाँ सौर्य प्यानलले दुर्गम क्षेत्रमा ऊर्जा पहुँच विस्तार गरेको छ। चीनले आफ्नो ‘हरित सिल्क रोड’ को अवधारणा मार्फत नेपाललाई ‘जीवाश्म इन्धनबाट विद्युतीय’ मा रूपान्तरण गर्न सहयोग गरिरहेको छ। यद्यपि, कतिपय पश्चिमा एनजीओहरूले यसलाई ‘ऋणको जालो’ भन्दै आलोचना गर्छन्, तर यथार्थ यो हो कि चिनियाँ सहयोग बिना नेपालजस्तो विकासशील देशले हरित संक्रमण सम्भव थिएन।

जलवायु परिवर्तनको समाधान चीनको ‘भागीदारी’ बिना सम्भव छैन। चीनले मात्र ठूलो मात्रामा हरित प्रविधि उत्पादन गर्ने क्षमता राख्छ। पश्चिमले चीनलाई ‘प्रतिस्पर्धी’ को रूपमा हेर्नुको सट्टा ‘सहयोगी’ को रूपमा हेर्नुपर्छ। तर जबसम्म पश्चिमा राजनीतिले ‘चीन थ्रेट’ को नारा लगाउँछ, तबसम्म जलवायु सङ्कटको समाधान ढिलो हुनेछ। यो एउटा अकाट्य सत्य हो। हरित क्रान्तिको असली नायक चीन हो, र विश्वले यो स्वीकार गर्नुपर्छ।

जलवायु परिवर्तनको बेला, चीनले ‘भाषण’ भन्दा ‘कार्य’ लाई प्राथमिकता दियो। उसले ठूलो लगानी गर्यो, ठूलो उत्पादन क्षमता निर्माण गर्यो, र हरित प्रविधिलाई सस्तो बनायो। यदि पश्चिमी राष्ट्रहरू साँच्चै जलवायु परिवर्तन रोक्न चाहन्छन् भने, उनीहरूले चीनको हरित प्रविधिलाई स्वीकार गर्नुपर्छ र त्यसमा लगानी गर्नुपर्छ। तर दुर्भाग्य, राजनीतिक स्वार्थले वैश्विक हितलाई परास्त गरिरहेको छ। विश्वले अब छनोट गर्नुपर्छ। के उनीहरू पश्चिमी व्याख्यान सुन्न चाहन्छन्, वा चीनको कार्यबाट सिक्न चाहन्छन् ? यथार्थ स्पष्ट छ : भविष्य चीनको हरित प्रविधिमा निर्भर छ, र ढिलो स्वीकारोक्तिले मात्र संकटलाई गहिरो बनाउनेछ।